Damar İltihabı (Vaskülit) Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Vaskülit, kan damarlarının iltihaplanmasıyla karakterize edilen bir hastalık grubudur. Damarların duvarlarının kalınlaşmasına, zayıflamasına, daralmasına veya yara oluşumuna neden olan vaskülit, vücudun herhangi bir yerindeki damarları etkileyebilmektedir. Nadir görülen bir hastalıktır ve vakaların çoğu 50 yaşın üzerindedir. Genellikle ciltte kırmızı-mor döküntüler, açıklanamayan ateş, eklem ağrıları ve halsizlik gibi genel yakınmalarla ortaya çıkmaktadır.

Damar İltihabı Nedir?

Damar iltihabı; kan damarlarının iltihaplanmasına neden olan ve iç organlar ile diğer vücut dokularına kan akışını azaltan otoimmün bir hastalıktır. Vaskülit, derideki küçük kan damarlarından aort gibi büyük damarlara kadar farklı tip, boyut ve konumdaki kan damarlarını etkilemektedir.

Bilgi ve Randevu Almak İçin Formu Doldurabilirsiniz.

Vaskülit Neden Olur?

Vaskülitin ortaya çıkmasında bağışıklık sisteminin düzenlenmesindeki bozukluklar önemli rol oynamaktadır. Bazı hastalarda bağışıklık sistemi kendi damar dokularına karşı reaksiyon geliştirirken bazı hastalarda enfeksiyonlar, ilaçlar veya başka hastalıklar inflamatuvar süreci tetikleyebilmektedir. Vaskülitin başlıca nedenleri ve ilişkili faktörleri şunlardır: 

• Bağışıklık sisteminin damar duvarına saldırması 
• Enfeksiyonlar
• İlaçlara bağlı vaskülit 
• Diğer otoimmün ve romatizmal hastalıklar 
• Bazı kanserler
• Kan hastalıkları
• Genetik yatkınlık, çevresel faktörler

Vaskülit Türleri Nelerdir?

Vaskülit, etkilenen damarların büyüklüğüne ve hastalığın seyrine göre farklı türlere ayrılmaktadır. Vaskülit türlerinden bazıları şunlardır:

Büyük damar vaskülitleri

Büyük damar vaskülitlerinde temel olarak aort ve ana dalları etkilenir. Bu hastalıklarda damar duvarında kalınlaşma, daralma, tıkanma veya anevrizma oluşumu görülebilir.

• Dev hücreli arterit (Temporal arterit): Genellikle 50 yaş üzerindeki kişilerde görülür. Özellikle baş bölgesindeki damarları ve aort dallarını etkileyebilir. Yeni başlayan baş ağrısı, saçlı deride hassasiyet, çiğneme sırasında çene ağrısı ve görme bozuklukları önemli belirtileridir. 
• Takayasu arteriti: Daha çok genç kadınlarda ortaya çıkan ve aort ile ana dallarını etkileyen kronik bir vaskülittir. Damar duvarındaki inflamasyon zamanla daralma veya tıkanıklığa yol açabilir. 

Orta Damar Vaskülitleri

Orta çaplı arterleri etkileyen vaskülitlerde organları besleyen ana damarlar ve dalları ön plandadır.

• Poliarteritis nodoza (PAN): Orta büyüklükteki arterleri etkileyen sistemik bir vaskülittir. Damar duvarındaki inflamasyon anevrizma, daralma ve organlarda iskemi gelişmesine neden olabilir.
• Kawasaki hastalığı: Özellikle beş yaş altındaki çocuklarda görülen bir vaskülittir. Orta çaplı damarları, özellikle koroner arterleri etkileyebilir. Uzun süren ateş, gözlerde kızarıklık, ağız ve dudak değişiklikleri, döküntü, el ve ayaklarda şişlik ve boyunda lenf bezi büyümesi görülebilir. 

Küçük Damar Vaskülitleri 

Küçük damar vaskülitleri, kılcal damarları, venülleri ve küçük arterleri etkiler. Özellikle cilt, böbrek, akciğer ve sinir sistemi tutulumu açısından önemlidir. 

• Granülomatoz polianjiit (GPA): Önceden Wegener granülomatozu olarak bilinen bu hastalık, üst solunum yollarını, akciğerleri ve böbrekleri etkileyebilir. Burun içinde kabuklanma, tekrarlayan sinüzit, burun kanaması, kulak problemleri, akciğerde nodüller ve böbrek fonksiyonlarında bozulma görülebilir.
• Mikroskopik polianjiit (MPA): Küçük damarları etkileyen ve özellikle böbrek ile akciğer tutulumuyla öne çıkan bir vaskülittir.
• Eozinofilik granülomatoz polianjiit (EGPA): Astım, kanda eozinofil yüksekliği ve damar iltihabının bir arada görülebildiği bir vaskülit türüdür. Özellikle erişkin yaşta başlayan veya ağırlaşan astım, kronik sinüzit, burun polipleri, sinir hasarı ve bazı hastalarda kalp tutulumu ile kendini gösterebilir.
• IgA vasküliti: Özellikle çocuklarda görülmekle birlikte yetişkinlerde de ortaya çıkabilir. Ciltte ele gelen mor-kırmızı döküntüler, eklem ağrıları, karın ağrısı ve böbrek tutulumu ile karakterizedir. Genellikle bacakların alt bölümlerinde ve kalça çevresinde belirginleşen palpabl purpura tipik bulgularındandır.
• Kriyoglobulinemik vaskülit: Kriyoglobulin adı verilen, düşük sıcaklıklarda çökelme özelliği gösterebilen proteinlerin damar duvarında inflamasyona yol açmasıyla gelişir. Hepatit C enfeksiyonu ile ilişkili olabilir. Ciltte purpura, eklem ağrısı, halsizlik, periferik nöropati ve böbrek tutulumu görülebilir.
• Hipokomplementemik ürtikeryal vaskülit: Uzun süre devam eden ürtiker benzeri döküntülerle karakterizedir. Klasik ürtikerden farklı olarak lezyonlar genellikle 24 saatten uzun sürer ve geride morarma veya renk değişikliği bırakabilir.

Değişken Damar Çaplı Vaskülitler

Bazı vaskülit türleri belirli bir damar çapıyla sınırlı değildir. Hem büyük hem küçük hem de orta çaplı damarları etkileyebilir.

• Behçet hastalığı: Ağız ve genital bölgede tekrarlayan aftlar, göz iltihabı, cilt bulguları ve damar tutulumu ile seyredebilir. Atardamar ve toplardamar sisteminin her ikisini de etkileyebilmesi nedeniyle diğer birçok vaskülitten ayrılır. Derin ven trombozu, yüzeysel tromboflebit, venöz tıkanıklık ve nadiren arteriyel anevrizmalar gelişebilir.
• Cogan sendromu: Gözün kornea tabakasında inflamasyon ve iç kulak tutulumu ile karakterizedir. İşitme kaybı, baş dönmesi ve denge sorunları görülebilir. Bazı hastalarda aortit gibi büyük damar tutulumu da ortaya çıkabilir.

Vaskülit Belirtileri Nelerdir?

Vaskülit belirtileri, etkilenen vücut bölgesine göre değişiklik göstermektedir. Sistemik vaskülit hastalarında genellikle ateş, gece terlemeleri ve kilo kaybı gibi belirtilerle karşılaşılmaktadır. Hafiften şiddetliye kadar ulaşabilen hastalığın diğer belirtileri ise şunlardır:

• Yüksek ateş
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik hissi 
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Kas ve eklem ağrıları 
• Deride döküntüler, morluklar veya yaralar 
• Baş ağrısı, nöbetler veya felç gibi sinir sistemi semptomları
• El ve ayaklarda uyuşma
• Gözde kızarıklık ve ağrı
• Mide bulantısı ve kusma

Vaskülit Nasıl Teşhis Edilir?

Vaskülitin teşhisi, hastanın belirtilerine, fizik muayene bulgularına ve çeşitli testlere göre yapılmaktadır. Teşhis sürecinde iltihaplanma belirtilerini ve bağışıklık sistemi aktivitesini değerlendirmek için kan testleri yapılmaktadır. Böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için idrar testleri istenmektedir. Damarların durumunu değerlendirmek için MR, BT ve ultrason gibi görüntüleme yöntemleri uygulanmaktadır. Etkilenen dokudan alınan örneklerin mikroskop altında incelenmesi için biyopsi yapılmaktadır. Tüm değerlendirmelerden sonra damar iltihabı tanısı konmakta ve tedavi planlanmaktadır. 

Vaskülit Nasıl Tedavi Edilir? 

Vaskülit tedavisinde temel hedef, damar duvarındaki inflamasyonu baskılamak ve organların kalıcı hasar görmesini önlemektir. Bunun yanında hastalığın yeniden aktifleşmesini önlemek, tedaviye bağlı yan etkileri azaltmak ve hastanın yaşam kalitesini korumak da tedavi sürecinin önemli parçalarıdır. Tedavi planı hazırlanırken vaskülitin türü, etkilenen damarların büyüklüğü ve konumu, böbrek, akciğer, kalp ve sinir sistemi tutulumu, hastalığın aktiflik düzeyi, organ hasarının şiddeti, altta yatan enfeksiyon varlığı ve hastanın genel sağlık durumu dikkate alınmaktadır. Sıklıkla uygulanan tedavi yöntemleri şunlardır:

• Kortikosteroidler: İnflamasyonu hızla baskılayan temel immün baskılayıcı ilaçlar.
• İmmünomodülatörler: Bağışıklık sisteminin hücre aktivitelerini düzenleyen ajanlar.
• Biyolojik Tedaviler: Belirli bağışıklık yollarını hedef alarak çalışan modern moleküler tedaviler.
• Destekleyici Bakım: Organ fonksiyonlarını korumaya yönelik tansiyon ve yaşam tarzı düzenlemeleri.
• Plazmaferez: Şiddetli vakalarda kullanılan kanın sıvı kısmının filtrelenerek zararlı antikorların ve diğer maddelerin uzaklaştırılması işlemi.

Damar İltihabı Tedavisinde Planlama Nasıl Yapılır?

Damar iltihabı tedavisi; remisyon indüksiyonu ve remisyonun sürdürülmesi başlıkları altında iki aşamada planlanmaktadır. Remisyon indüksiyonunda damar duvarındaki inflamasyonun baskılanması hedeflenir. Kortikosteroid ve gerekli durumlarda rituksimab veya siklofosfamid gibi ilaçlar kullanılır. Organ hasarının ilerlemesi önlenmeye çalışılır. 

Remisyonun sürdürülmesi, yani idame aşamasında elde edilen remisyonun korunması amaçlanır. Uygun hastalarda azatioprin, rituksimab veya başka idame ilaçları kullanılabilir. Kortikosteroid dozu kontrollü şekilde azaltılır. Düzenli klinik ve laboratuvar takibi yapılır.

Damar İltihabı Hastaları Nelere Dikkat Etmelidir?

Vaskülit tanısı alan hastaların yaşamlarını hastalığın türüne ve tedavi planına göre düzenlemeleri önemlidir. Hastalığın takibi ve tedaviye bağlı risklerin azaltılması için dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Vaskülit tedavisinde ilaçların dozunu değiştirme veya tedaviyi aniden bırakma gibi bilinçsiz müdahaleler yapılmamalıdır.
• Ateş, öksürük, idrar yolu yakınmaları veya cilt enfeksiyonları daha dikkatli değerlendirilmelidir. 
• Grip, pnömokok ve diğer aşıların uygunluğu değerlendirilmelidir.
• Yeterli protein, vitamin ve mineral alımına dikkat edilmelidir.
• Hastalığın aktif olmadığı ve organ tutulumunun izin verdiği dönemlerde yürüyüş ve uygun egzersizler aksatılmamalıdır.
• Kan sayımı, böbrek fonksiyonları, karaciğer testleri, idrar incelemesi ve hastalığa özgü diğer değerlendirmeler düzenli yapılmalıdır. 

Damar İltihabı İçin Hangi Bölüme Başvurulmalıdır?

Damar iltihabı (vaskülit), bağışıklık sisteminin kan damarlarını yabancı bir yapı olarak algılayıp saldırması sonucu damar duvarlarında inflamasyon ve doku hasarı ile karakterize sistemik bir rahatsızlıktır. Erken tanı ve multidisipliner yaklaşım gerektiren bu süreçte, hastanın şikayetlerinin yaygınlığına ve tutulan organ sistemine göre uzmanlık dallarının koordineli çalışması gerekmektedir. Vaskülit şüphesinde ve tedavisinde ilk değerlendirme için Kalp Damar Cerrahisi veya Romatoloji bölümlerine başvurulması önerilmektedir.

Vaskülit Hakkında Sık Sorulan Sorular 

Vaskülit Kan Tahlilinde Belli Olur mu?

Vaskülit tanısını kesinleştiren tek bir kan testi bulunmaz. CRP, sedimantasyon, ANCA, kompleman düzeyleri ve tam kan sayımı gibi testler tanıyı destekleyebilir.

Vaskülit Tehlikeli Bir Hastalık mıdır? 

Yalnızca cildi etkileyen bazı vaskülitler hafif seyredebilirken böbrek, akciğer, kalp veya beyin damarlarını tutan türler yaşamı tehdit edebilir 

Vaskülit Bulaşıcı mıdır?

Vaskülitin kendisi bulaşıcı bir hastalık değildir.

Vaskülit Ciltte Morarma Yapar mı?

Evet. Özellikle küçük damar vaskülitlerinde damar duvarının hasar görmesi sonucunda kan hücreleri damar dışına çıkarak ciltte kırmızı-mor lekeler oluşturabilir.

Vaskülit Genetik midir?

Vaskülit doğrudan kalıtsal bir hastalık olarak değerlendirilmez. Bununla birlikte bazı genetik özellikler belirli vaskülit türlerine yatkınlığı artırabilir.

Vaskülit Nedeniyle Böbrek Yetmezliği Gelişir mi?

Evet. Özellikle böbrek glomerüllerini etkileyen küçük damar vaskülitlerinde hızlı ilerleyen glomerülonefrit gelişebilir.

Vaskülit Tekrarlar mı?

Bazı vaskülit türleri tek bir atak sonrasında tamamen gerileyebilirken bazıları tekrarlayan ataklarla seyredebilir.

Vaskülit Hastaları Spor Yapabilir mi?

Hastalığın kontrol altında olduğu ve organ fonksiyonlarının egzersize izin verdiği dönemlerde yürüyüş, yüzme ve uygun şiddette egzersizler yapılabilir.

Vaskülitte Erken Tanı Neden Önemlidir? 

Vaskülit, farklı damar yapılarını ve organları etkileyebilen, klinik seyri kişiden kişiye değişen önemli bir hastalık grubudur. Ciltte döküntü, eklem ağrısı ve halsizlik gibi hafif görünen belirtilerle başlayabileceği gibi böbrek yetmezliği, akciğer kanaması veya görme kaybı gibi ciddi sonuçlara da neden olabilir. Erken tanı, damar ve organ hasarının ilerlemesini önleyerek hastaların yaşam kalitesinin korunmasına katkı sağlar. 

Damar İltihabı Tamamen Geçer mi?

Erken tanı ve düzenli takip ile hastalık remisyona (sessizlik dönemine) sokulabilir ancak bazı vakalarda uzun süreli takip gerekebilir.