Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT) Nedir?

Preimplantasyon genetik tanı (PGT), tüp bebek tedavisi kapsamında oluşturulan embriyoların rahme transfer edilmeden önce belirli genetik veya kromozomal özellikler açısından incelenmesini sağlayan bir yöntemdir. 

PGT; tek gen hastalıkları, yapısal kromozom değişiklikleri veya embriyolardaki kromozom sayısı farklılıklarının değerlendirilmesi amacıyla farklı türlerde uygulanabilir.

PGT’nin amacı her durumda gebelik başarısını artırmak değildir. Uygulamanın sağlayabileceği fayda; çiftin genetik öyküsüne, anne yaşına, elde edilen embriyo sayısına, yumurtalık rezervine, önceki gebelik ve tüp bebek öyküsüne ve yapılacak testin türüne göre değişebilir. 

Özellikle PGT-A’nın her tüp bebek hastasında rutin olarak uygulanmasının canlı doğum oranını artırdığı gösterilmiş değildir. Bu nedenle süreç üreme tıbbı ve tıbbi genetik uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle kişiselleştirilmelidir.

PGT Türleri Nelerdir?

PGT tek bir genetik testten oluşmaz. İncelenmek istenen genetik durumun türüne göre PGT-M, PGT-A veya PGT-SR gibi farklı yaklaşımlar kullanılabilir.

PGT-M, PGT-A ve PGT-SR Arasındaki Fark Nedir?

Üç yöntemin temel farkı, embriyoda hangi genetik değişikliğin araştırıldığıdır. PGT-M belirli bir tek gen hastalığına, PGT-SR yapısal kromozom yeniden düzenlenmelerine, PGT-A ise kromozom sayısındaki değişikliklere odaklanır.

PGT-M genellikle ailede daha önceden tanımlanmış hastalıkla ilişkili genetik varyanta yönelik kişiselleştirilmiş bir testtir. PGT-A ise belirli bir kalıtsal hastalığı araştırmaz, embriyodaki kromozom sayısını değerlendirerek embriyo seçimine yardımcı olur.

PGT Nasıl Yapılır?

PGT, tüp bebek laboratuvarı ile genetik laboratuvarının koordineli çalışmasını gerektiren çok aşamalı bir süreçtir. Günümüzde değerlendirme çoğunlukla blastosist aşamasındaki embriyolardan alınan trofoektoderm hücreleri üzerinden yapılır.

PGT sürecinin temel aşamaları şunlardır:

• Yumurtalıkların kontrollü olarak uyarılması
• Yumurtaların toplanması
• Yumurtaların sperm hücreleriyle laboratuvar ortamında döllenmesi
• Embriyoların blastosist aşamasına kadar takip edilmesi
• Biyopsiye uygun embriyodan birkaç trofoektoderm hücresinin alınması
• Alınan örneğin genetik laboratuvarında analiz edilmesi
• Sonucun embriyoloji ve genetik ekibi tarafından değerlendirilmesi
• Transfer için uygun görülen embriyonun belirlenmesi
• Uygun zamanda dondurulmuş embriyo transferinin planlanması

Biyopsi sırasında alınan hücreler ileride plasentanın önemli bir bölümünü oluşturacak trofoektoderm tabakasından elde edilir. 

Genetik sonuç, bu sınırlı hücre örneğinin analizine dayanır; bu nedenle PGT embriyonun bütün hücrelerinin doğrudan incelendiği bir yöntem değildir.

Bilgi ve Randevu Almak İçin Formu Doldurun

PGT Hangi Durumlarda Değerlendirilebilir?

PGT endikasyonu testin türüne göre değişir. Özellikle bilinen bir kalıtsal hastalık veya kromozomal yeniden düzenlenme söz konusu olduğunda PGT-M ve PGT-SR ile PGT-A’nın kullanım gerekçeleri birbirinden ayrılmalıdır.

PGT Kimlere Önerilebilir?

PGT; bilinen genetik hastalık riski bulunan çiftlerde, kromozomal yapısal değişiklik taşıyıcılarında ve seçilmiş tüp bebek hastalarında değerlendirilebilir. Ancak yalnızca yaş veya başarısız tüp bebek öyküsü bulunması, tek başına her hastada PGT-A yapılması gerektiği anlamına gelmez.

PGT değerlendirmesine neden olabilecek durumlar şunlardır:

• Ailede doğrulanmış kalıtsal hastalık bulunması
• Anne veya babada hastalıkla ilişkili genetik varyant saptanması
• Çiftlerin aynı otozomal resesif hastalık için taşıyıcı olması
• Eşlerden birinde dengeli translokasyon veya benzeri kromozomal yeniden düzenlenme bulunması
• Daha önce genetik hastalığı bulunan çocuk öyküsü
• Seçilmiş ileri anne yaşı olguları
• Bazı tekrarlayan gebelik kaybı veya implantasyon başarısızlığı olguları

Hangi yöntemin kullanılacağı klinik öykü, genetik test sonuçları ve elde edilmesi beklenen embriyo sayısı birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Ailede Genetik Hastalık Varsa PGT Yapılabilir mi?

Evet. Ailede kalıtsal bir hastalık bulunması durumunda öncelikle hastalığın genetik nedeninin mümkün olduğunca kesin biçimde belirlenmesi gerekir. Hastalığa neden olan patojenik veya olası patojenik varyant saptanmışsa, birçok tek gen hastalığı için PGT-M planlanabilir.

Ancak yalnızca “ailede hastalık var” bilgisi PGT-M tasarlamak için her zaman yeterli değildir. Aile bireylerine ait genetik sonuçlar, kalıtım modeli ve bazı durumlarda ek aile örnekleri gerekebilir.

SMA, Talasemi veya Diğer Tek Gen Hastalıklarında PGT Uygulanabilir mi?

SMA ve talasemi gibi genetik nedeni bilinen tek gen hastalıklarında PGT-M uygulanabilir. Burada test, ailede saptanan hastalıkla ilişkili genetik değişikliğe özel olarak tasarlanır.

PGT-M birçok Mendeliyen hastalık için teknik olarak uygulanabilir olmakla birlikte her genetik varyant için süreç aynı değildir. Testin uygulanabilirliği genetik laboratuvarı tarafından IVF başlamadan önce değerlendirilmelidir.

Ailesinde Kalıtsal Hastalık Bulunan Çiftler PGT Yaptırabilir mi?

Ailesinde kalıtsal hastalık bulunan çiftler PGT açısından değerlendirilebilir. İlk adım, ailedeki hastalığın klinik tanısını ve varsa daha önce yapılmış genetik analizleri incelemektir.

Hastalıkla ilişkili genetik değişiklik belirlenebilirse çiftin taşıyıcılık veya etkilenme durumu araştırılır. Sonrasında PGT-M’nin teknik olarak uygulanabilir olup olmadığı değerlendirilir.

Aynı Genetik Hastalığın Taşıyıcısı Olan Çiftlerde PGT Uygulanabilir mi?

Evet. Eşlerin aynı otozomal resesif hastalıkla ilişkili genetik varyantları taşıması durumunda PGT-M önemli seçeneklerden biri olabilir. Bu durumlarda embriyolar, ailede bilinen hastalıkla ilişkili varyant açısından değerlendirilebilir.

Risk oranları hastalığın kalıtım biçimine göre değiştiği için çiftlere gebelik öncesinde genetik danışmanlık verilmesi önemlidir.

Tek Gen Hastalığı Taşıyıcılarında Hangi PGT Türü Kullanılır?

Bilinen tek gen hastalıklarının değerlendirilmesinde temel yöntem PGT-M’dir. Test tasarımı, hastalığa neden olan genetik varyant ve ailedeki kalıtım modeli dikkate alınarak kişiselleştirilir.

PGT-M tek başına embriyonun tüm kromozomlarının sayısal durumunu değerlendirmez. PGT-A veya başka bir genetik incelemenin eklenip eklenmeyeceği ayrıca değerlendirilmelidir.

Kromozomal Translokasyon Taşıyıcılığında Hangi PGT Yapılır?

Dengeli translokasyon veya belirli yapısal kromozom yeniden düzenlenmelerinde genellikle PGT-SR kullanılır. Amaç, embriyoda ebeveyndeki yapısal değişikliğe bağlı dengesiz kromozomal materyal bulunma riskini değerlendirmektir.

Bazı PGT-SR yöntemleri normal kromozom yapısına sahip embriyolar ile dengeli translokasyon taşıyan embriyoları birbirinden ayıramayabilir. Kullanılan yöntemin çözünürlüğü ve raporlama kapsamı genetik laboratuvarından öğrenilmelidir.

Daha Önce Genetik Hastalığı Olan Çocuğu Bulunan Çiftlerde Süreç Nasıl Planlanır?

Öncelikle çocukta konulmuş tanı ve mevcut genetik raporlar incelenir. Hastalıkla ilişkili genetik değişiklik net değilse ailede yapılacak ek genetik analizlerle moleküler tanının açıklığa kavuşturulması gerekebilir.

Genetik neden belirlendikten sonra anne ve babanın genotipi değerlendirilir, tekrarlama riski hesaplanır ve PGT-M’nin uygulanabilirliği görüşülür. Test geliştirme aşamasının IVF tedavisinden önce tamamlanması tedavi planlamasını kolaylaştırır.

PGT Kararı Nasıl Verilir?

PGT kararı yalnızca tek bir laboratuvar değerine veya yaş sınırına göre verilmemelidir. Hastanın üreme öyküsü, genetik riski ve elde edilebilecek embriyo sayısı birlikte değerlendirilmelidir.

Karar sürecinde öncelikle “hangi genetik riskin araştırılmak istendiği” belirlenir. Bilinen tek gen hastalığı varsa PGT-M, yapısal kromozom değişikliği varsa PGT-SR, kromozom sayısı değerlendirmesi düşünülüyorsa PGT-A gündeme gelir.

Değerlendirmede kullanılan başlıca bilgiler şunlardır:

• Anne ve baba yaşı
• Genetik test ve karyotip sonuçları
• Ailedeki kalıtsal hastalık öyküsü
• Önceki gebeliklerin sonuçları
• Daha önceki IVF tedavileri
• Yumurtalık rezervi
• Elde edilmesi beklenen blastosist sayısı
• Hastanın üreme hedefleri
• Testin teknik sınırları

Bu bilgiler sonrasında çiftle testin olası faydaları, sınırlılıkları ve alternatif seçenekleri görüşülür.

Ailemde Genetik Hastalık Varsa PGT Yaptırmalı mıyım?

Ailede genetik hastalık bulunması PGT değerlendirmesi için önemli bir gerekçedir ancak doğrudan PGT yapılacağı anlamına gelmez. Öncelikle hastalığın size ve eşinize geçiş modeli ile çocuk açısından oluşturduğu genetik risk belirlenmelidir.

Genetik neden biliniyorsa PGT-M önemli bir seçenek olabilir. Nedeni bilinmeyen veya klinik önemi belirsiz genetik değişikliklerde ise PGT-M her zaman uygulanamayabilir.

Eşimle Aynı Genetik Hastalığın Taşıyıcısıysak Ne Yapmalıyız?

İlk aşamada taşıyıcılık sonuçlarının tıbbi genetik uzmanı tarafından doğrulanması ve hastalığın kalıtım modelinin değerlendirilmesi gerekir. 

Aynı otozomal resesif hastalık için taşıyıcı olan çiftlerde PGT-M, prenatal tanı ve diğer üreme seçenekleri genetik danışmanlık kapsamında ele alınabilir.

Hangi seçeneğin uygun olduğu yalnızca laboratuvar sonucu üzerinden değil, çiftin üreme planı ve kişisel tercihleri de dikkate alınarak belirlenir.

PGT ile Genetik Hastalığın Bebeğe Geçmesi Önlenebilir mi?

PGT-M, bilinen bir genetik hastalık açısından etkilenmiş olduğu belirlenen embriyoların transfer edilmemesine yardımcı olarak hastalığın çocukta ortaya çıkma riskini önemli ölçüde azaltabilir. 

Bununla birlikte PGT, doğacak çocuğun tüm genetik hastalıklardan etkilenmeyeceğini garanti eden kapsamlı bir genom testi değildir.

Test yalnızca analiz kapsamında bulunan genetik değişiklikler hakkında bilgi verir. Bu nedenle sonuçların kapsamı çiftlere test öncesinde açık biçimde anlatılmalıdır.

PGT Konusunda Genetik Danışmanlık Neden Önemlidir?

Genetik danışmanlık, doğru PGT türünün belirlenmesine ve test sonucunun doğru yorumlanmasına yardımcı olur. Özellikle PGT-M, PGT-SR ve mozaik PGT-A sonuçları klinik bağlama göre farklı anlamlar taşıyabilir.

Danışmanlık sırasında kalıtım şekli, tekrarlama riski, testin saptayabildiği ve saptayamadığı değişiklikler, belirsiz sonuç olasılığı ve gebelikte uygulanabilecek prenatal test seçenekleri ele alınır. 

PGT-A ve Tüp Bebek Başarısı Nedir?

PGT-A ile ilgili değerlendirmelerde “embriyo transferi başına başarı” ile “başlatılan tedavi başına toplam canlı doğum olasılığı” birbirinden ayrılmalıdır. 

Genetik olarak euploid olduğu bildirilen bir embriyonun seçilmesi bazı transferlerin önüne geçebilir; ancak PGT-A aynı zamanda transfer edilebilir embriyo sayısını azaltabilir.

PGT-A Düşük Riskini Azaltır mı?

PGT-A, aneuploid olduğu belirlenen embriyoların transfer edilmemesini sağlayarak bazı hasta gruplarında düşük oranını azaltabilir.  Özellikle tekrarlayan gebelik kaybı olan hastalarda PGT-A’nın düşük veya canlı doğum açısından rutin kullanımını destekleyen kesin kanıt bulunmamaktadır. 

PGT-A Tüp Bebek Başarısını Artırır mı?

PGT-A’nın tüm IVF hastalarında toplam canlı doğum olasılığını artırdığı gösterilmiş değildir. 

PGT-A bazı durumlarda euploid embriyonun daha erken belirlenmesine ve başarısız olma olasılığı yüksek transferlerin azaltılmasına yardımcı olabilir. Bununla birlikte “PGT-A yapıldığında gebelik şansı kesin artar” şeklinde genellenebilecek bir sonuç mevcut değildir.

Tekrarlayan Düşük Yaşayan Çiftlerde PGT Değerlendirilebilir mi?

Tekrarlayan gebelik kaybında öncelikle kayıpların olası nedenlerinin sistematik olarak değerlendirilmesi gerekir. Embriyonik aneuploidi önemli nedenlerden biri olsa da PGT-A’nın açıklanamayan tekrarlayan gebelik kaybında rutin olarak uygulanmasının canlı doğum oranını artırdığı gösterilmiş değildir.

Eşlerden birinde dengeli kromozomal yeniden düzenlenme saptanırsa durum farklıdır; bu durumda genetik danışmanlık sonrası PGT-SR değerlendirilebilir.

Tekrarlayan IVF Başarısızlığında PGT-A Faydalı Olabilir mi?

PGT-A, daha önce kromozom açısından değerlendirilmemiş embriyolarla birden fazla başarısız transfer yaşayan bazı hastalarda embriyo ploidisinin sürece katkısını araştırmak amacıyla gündeme gelebilir. Ancak PGT-A’nın canlı doğum oranını artırdığına dair kanıt olmadığı belirtilir.

Bu nedenle PGT-A, tekrarlayan başarısızlık için tek başına bir “tedavi” olarak değerlendirilmemelidir. Rahim boşluğu, embriyo özellikleri ve önceki IVFayrıntıları da gözden geçirilmelidir.

PGT Sonuçları Nasıl Yorumlanır?

PGT raporlarında kullanılan terimler testin türüne göre değişebilir. Aynı ifade farklı laboratuvarlarda farklı raporlama kurallarıyla kullanılabileceğinden sonuç mutlaka testin teknik kapsamıyla birlikte değerlendirilmelidir.

PGT Sonucunda “Normal”, “Etkilenmemiş”, “Euploid” veya “Mozaik” Ne Anlama Gelir?

Bu kavramlar aynı anlama gelmez. Test raporunda kullanılan ifade, gerçekleştirilen PGT türüne göre değerlendirilmelidir.

Mozaik sonucu özellikle dikkatli yorumlanmalıdır. PGT-A’da mozaik sınıflandırması embriyodaki bütün hücrelerin tek tek sayılmasıyla değil, alınan trofoektoderm örneğindeki DNA sinyalinin değerlendirilmesiyle yapılır. Bu nedenle test sonucu embriyonun tamamındaki hücresel yapıyı kesin olarak göstermeyebilir.

Mozaik embriyo transferleri sonrasında sağlıklı doğumlar bildirilmiştir; ancak bazı mozaik sonuçları euploid embriyolara göre daha düşük implantasyon ve daha yüksek gebelik kaybı olasılığıyla ilişkili olabilir. 

Transfer kararı varsa PGT konusunda deneyimli tıbbi genetik ve üreme tıbbı ekiplerinin değerlendirmesi önemlidir.

PGT'nin Sınırlılıkları Nelerdir?

PGT ileri bir genetik değerlendirme yöntemi olmakla birlikte tüm genetik hastalıkları gösteren kusursuz bir test değildir. İnceleme embriyodan alınan sınırlı sayıdaki hücre üzerinden yapıldığı için biyolojik ve teknik sınırlılıklar bulunur.

PGT sürecinde dikkate alınabilecek başlıca sınırlılıklar şunlardır:

• Yanlış pozitif veya yanlış negatif sonuç olasılığı
• Mozaik sonuçların yorumlanmasındaki belirsizlikler
• Genetik analizden sonuç elde edilememesi
• Biyopsiye uygun blastosist oluşmaması
• Test sonrasında transfer edilebilir embriyo bulunamaması
• Embriyo biyopsisinin laboratuvar işlemlerine bağlı sınırlı riskleri
• PGT kapsamının dışında kalan genetik değişiklikler
• PGT-M’de teste özgü teknik sınırlılıklar
• PGT-A’da incelenen hücrelerin embriyonun tamamını birebir temsil etmeme olasılığı

Bu nedenle PGT sonucu “bebeğin tüm genetik yapısı normaldir” şeklinde yorumlanmamalıdır. 

PGT Sonrası Embriyo Transferi Nasıl Yapılır?

Genetik analiz tamamlandıktan sonra rapor; embriyoloji, üreme tıbbı ve gerektiğinde tıbbi genetik ekibi tarafından değerlendirilir. Transfer kararı yalnızca genetik sonuca değil, embriyonun gelişim özellikleri ve hastanın klinik durumuna göre verilir.

PGT-A sonucunda euploid olarak bildirilen embriyolar genellikle transfer açısından öncelikli olarak değerlendirilir. PGT-M veya PGT-SR’de ise embriyonun araştırılan genetik durum açısından uygunluğu esas alınır.

Mozaik embriyolar için karar daha karmaşıktır. Euploid embriyo bulunmaması durumunda bazı mozaik embriyolar, detaylı genetik danışmanlık sonrasında transfer açısından değerlendirilebilir; ancak sonuç kategorisi, etkilenen kromozom ve laboratuvarın raporlama yöntemi dikkate alınmalıdır.

Türkiye'de PGT Süreci Nasıldır?

Türkiye’de PGT uygulamaları üremeye yardımcı tedavi merkezleri ile tıbbi genetik laboratuvarlarının koordinasyonunda yürütülür. 

Sağlık Bakanlığı mevzuatında Üremeye Yardımcı Tedavi (ÜYTE) merkezleri ve genetik değerlendirme merkezleri sağlık hizmeti sunumunun ilgili birimleri olarak tanımlanmaktadır.

PGT gerekliliği ve yapılabilecek testin kapsamı hastanın klinik ve genetik özelliklerine göre belirlenir. Bu nedenle ailede genetik hastalık bulunan kişilerin IVF tedavisine başlamadan önce ellerindeki genetik raporları üreme tıbbı ve tıbbi genetik uzmanıyla paylaşmaları süreç planlamasını kolaylaştırabilir.

Medipol Sağlık Grubu’nda PGT süreci; tüp bebek ve tıbbi genetik alanlarının koordineli değerlendirmesiyle, çiftlerin klinik ve genetik özellikleri dikkate alınarak kişiye özel olarak planlanır.

Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT) Hakkında Sık Sorulan Sorular

IVF Olmadan PGT Yapılabilir mi?

Hayır. PGT için laboratuvar ortamında oluşturulmuş embriyodan hücre örneği alınması gerektiğinden IVF süreci gereklidir. Fertilite problemi bulunmayan çiftlerde bile PGT-M veya PGT-SR yapılacaksa embriyo oluşturmak amacıyla IVF uygulanır.

PGT Yüzde Yüz Doğru mudur?

Hayır. PGT yüksek doğruluk sağlayabilen bir genetik değerlendirme yöntemi olmakla birlikte biyopsi örneğinin embriyonun tamamını temsil etmeyebilmesi ve teknik sınırlılıklar nedeniyle yüzde yüz doğruluk garantisi vermez.

PGT Sonrası Prenatal Test Gerekir mi?

PGT sonrasında oluşan gebeliklerde prenatal genetik tarama ve tanı seçenekleri çiftle görüşülmelidir. PGT sonrasında gebelik elde eden hastalara prenatal tanı seçeneğinin sunulması önerilir.

PGT Sonucu Çıkmazsa Ne Olur?

Sonuç alınamaması embriyonun genetik olarak anormal olduğu anlamına gelmez. 

Embriyonun yeniden biyopsisi ve tekrar test edilmesi bazı durumlarda değerlendirilebilir; karar embriyonun durumu, laboratuvar sonucu ve yeniden biyopsinin olası etkileri birlikte değerlendirilerek verilmelidir.

Kaç Embriyo Varsa PGT Yapılabilir?

PGT için evrensel olarak kabul edilmiş zorunlu bir minimum embriyo sayısı yoktur ve teknik olarak biyopsiye uygun tek bir blastosist de test edilebilir. Ancak özellikle PGT-A kararında embriyo sayısı, test sonrasında transfer edilebilir embriyo kalma olasılığı açısından önem taşır.

PGT-A Her Tüp Bebek Hastasına Gerekli midir?

Hayır. PGT-A’nın tüm IVF hastalarında rutin tarama yöntemi olarak kullanılmasını destekleyen yeterli kanıt bulunmadığı belirtilir.

PGT Sonucuna Rağmen Gebelikte Genetik Test Gerekir mi?

Evet, gebelikte genetik tarama ve prenatal tanı seçenekleri yine değerlendirilmelidir. PGT yalnızca test kapsamındaki genetik değişiklikleri araştırdığı için tüm kromozomal ve genetik durumları dışlamaz.

PGT Sırasında Embriyolar Neden Dondurulur?

Blastosist biyopsisi sonrasında genetik analizin tamamlanması zaman aldığı için embriyolar çoğunlukla vitrifikasyon yöntemiyle dondurularak saklanır. Genetik sonuç çıktıktan sonra uygun bulunan embriyo daha sonraki bir siklusta transfer edilebilir.

İleri Anne Yaşında PGT-A Gerekli midir?

İleri anne yaşında embriyonik aneuploidi olasılığı arttığı için PGT-A bazı hastalarda değerlendirilebilir; ancak yaş tek başına PGT-A’yı zorunlu hale getirmez. Özellikle yeterli yumurtalık rezervine sahip ileri yaş hastalarında potansiyel fayda tartışılabilir, ancak kanıtların tüm hastalar için kesin değildir.

Düşük Yumurtalık Rezervi Olan Hastalarda PGT Mantıklı mıdır?

Düşük yumurtalık rezervinde az sayıda blastosist oluşma olasılığı nedeniyle PGT-A’nın sağlayacağı fayda dikkatle değerlendirilmelidir. Bu hasta grubunda PGT-A’nın kesin klinik faydası gösterilmemektedir; karar yaş, embriyo sayısı ve hastanın tedavi hedeflerine göre kişiselleştirilmelidir.