Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi Nasıl Yapılır?

Yara onarımında deri ve doku transferi, doğrudan dikişle kapatılamayan veya kendiliğinden iyileşmesi beklenmeyen doku kayıplarının, vücudun başka bir bölgesinden alınan sağlıklı dokularla onarılmasıdır. Bu amaçla deri grefti, lokal veya bölgesel flep ve mikrocerrahiyle gerçekleştirilen serbest doku transferi gibi farklı rekonstrüktif cerrahi yöntemler kullanılabilir.

Deri ve Doku Transferi Nedir?

Deri ve doku transferi, sağlıklı bir dokunun yara bulunan bölgeye taşınarak doku bütünlüğünün yeniden oluşturulmasını sağlayan cerrahi bir işlemdir. Transfer edilen yapı yalnızca deriden oluşabileceği gibi deri altı yağ dokusu, kas, fasya, tendon, sinir veya kemik dokusunu da içerebilir.

Deri greftinde alınan deri parçası kendi damar bağlantısından tamamen ayrılarak yara yüzeyine yerleştirilir. Flep cerrahisinde ise dokunun mevcut kan dolaşımı korunur veya dokuyu besleyen damarlar mikrocerrahi yöntemiyle alıcı bölgedeki damarlara yeniden bağlanır.

Bilgi ve Randevu Almak İçin Formu Doldurun

Deri ve Doku Transferi Neden Yapılır?

Bazı yaralar standart pansuman, doğrudan dikiş veya ikincil iyileşme yöntemiyle uygun şekilde kapatılamaz. Özellikle kemik, tendon, damar, sinir veya cerrahi implant gibi yapıların açıkta kaldığı yaralarda, iyi kanlanan ve dayanıklı bir doku örtüsüne ihtiyaç duyulabilir.

Deri ve doku transferinin uygulanabileceği başlıca durumlar şunlardır:

• Geniş ve derin travmatik yaralar
• Yanık sonrasında oluşan deri kayıpları
• Tümör çıkarılması sonrasında kalan doku eksiklikleri
• İyileşmesi geciken veya tekrarlayan yaralar
• Bası yaraları
• Enfeksiyon temizliği sonrasında oluşan doku kayıpları
• Ameliyat sonrasında gelişen yara problemleri
• El, yüz ve eklem çevresindeki fonksiyonel yaralar
• Açıkta kalan kemik, tendon, damar veya sinir dokuları
• Doğuştan gelen bazı doku eksiklikleri

Yüzeysel ve iyi kanlanan yaralarda deri grefti yeterli olabilir. Derin, karmaşık veya çevre dokuların yetersiz olduğu yaralarda ise flep cerrahisi ya da mikrocerrahiyle serbest doku transferi değerlendirilebilir.

Deri Grefti Nedir?

Deri grefti, vücudun sağlıklı bir bölgesinden alınan deri parçasının yara alanına nakledilmesidir. Alınan deri kendi damar bağlantısıyla birlikte taşınmadığı için yeni yerleştirildiği yara yatağından beslenerek kan dolaşımı kazanmalıdır.

Greftin tutunabilmesi için yara yüzeyinin temiz, canlı ve yeterli kanlanmaya sahip olması gerekir. Kemik, tendon veya damar gibi kanlanması sınırlı yapıların doğrudan üzerinde deri grefti her zaman uygun olmayabilir.

Deri greftleri kalınlıklarına göre iki temel gruba ayrılır:

Kısmi Kalınlıkta Deri Grefti

Kısmi kalınlıkta deri grefti, derinin üst tabakasını ve alt tabakasının belirli bir bölümünü içerir. Genellikle uyluk, kalça veya gövde gibi geniş yüzeye sahip bölgelerden alınır.

Bu yöntem geniş deri kayıplarının kapatılmasında kullanılabilir. Greft gerektiğinde ağ biçiminde genişletilerek daha büyük yara alanlarına uyarlanabilir. Derinin alındığı donör bölge ise yüzeysel bir yara gibi iyileşir.

Tam Kalınlıkta Deri Grefti

Tam kalınlıkta deri grefti, derinin üst ve alt tabakalarının tamamını içerir. Genellikle kulak arkası, kasık, köprücük kemiği çevresi veya kolun iç kısmı gibi bölgelerden alınır.

Bu greftler daha küçük yaralarda, hareketli alanlarda veya estetik görünümün önemli olduğu yüz bölgesinde tercih edilebilir. Donör alan çoğunlukla doğrudan dikişle kapatılır.

Flep Cerrahisi Nedir?

Flep cerrahisi, deri ve gerektiğinde deri altı dokusu, kas, fasya ya da kemiğin kendi kan dolaşımı korunarak yara bölgesine taşınmasıdır. Flepler, kanlanması yetersiz olan veya derin anatomik yapıların açıkta kaldığı yaralarda etkili bir örtüm sağlayabilir.

Flep türleri dokunun yara alanına nasıl taşındığına göre sınıflandırılır:

• Lokal flep: Yaranın hemen yanındaki sağlıklı doku kaydırılır, döndürülür veya ilerletilir.
• Bölgesel flep: Yaraya yakın başka bir anatomik bölgeden, damar bağlantısı korunarak doku taşınır.
• Uzak flep: Yaranın uzağındaki bir bölgeden hazırlanan doku, belirli bir süre bağlantılı bırakılarak aktarılır.
• Serbest flep: Doku damarlarıyla birlikte tamamen ayrılır ve alıcı bölgedeki damarlara mikrocerrahiyle bağlanır.

Lokal flepler küçük ve orta büyüklükteki yaralarda çevre dokuyla renk, kalınlık ve yapı uyumu sağlayabilir. Serbest flepler ise daha kapsamlı doku kayıplarında deri, kas, yağ dokusu veya kemiğin birlikte taşınmasına imkân verir.

Mikrocerrahi Nedir?

Mikrocerrahi, çıplak gözle ayrıntılı şekilde görülmesi zor olan damar, sinir ve küçük anatomik yapıların cerrahi mikroskop altında özel aletlerle onarılmasını sağlayan cerrahi bir yöntemdir. Yara onarımında mikrocerrahi, özellikle geniş ve karmaşık doku kayıplarının serbest doku transferiyle kapatılmasında kullanılır.

Serbest doku transferinde deri, deri altı yağ dokusu, kas, fasya, kemik veya bu dokuların birden fazlası, onları besleyen atardamar ve toplardamarlarla birlikte donör bölgeden alınır. Taşınan dokunun damarları, yara bölgesindeki uygun damarlara mikrocerrahi yöntemiyle bağlanarak yeni bir kan dolaşımı oluşturulur.

Mikrocerrahi yalnızca yaranın kapatılmasını değil, kaybedilen dokuya benzer kalınlıkta ve özellikte bir dokunun taşınmasını da mümkün hâle getirebilir. Bu nedenle özellikle uzuv, yüz, baş-boyun ve gövde bölgesindeki karmaşık rekonstrüksiyonlarda tercih edilebilir.

Mikrocerrahi ile Doku Transferi Nasıl Yapılır?

Mikrocerrahiyle doku transferinde öncelikle yaranın kapatılması için gerekli olan doku türü belirlenir. Ardından vücudun uygun bir bölgesinden, damar yapısıyla birlikte alınabilecek sağlıklı doku seçilir.

Mikrocerrahiyle serbest doku transferinin temel aşamaları şunlardır:

• Yaradaki canlılığını kaybetmiş dokuların temizlenmesi
• Alıcı bölgedeki uygun atardamar ve toplardamarların belirlenmesi
• Gerekli dokunun donör bölgeden damarlarıyla birlikte hazırlanması
• Dokunun yara alanına taşınması ve şekillendirilmesi
• Atardamar ve toplardamarların mikroskop altında birleştirilmesi
• Damar bağlantılarındaki kan akımının kontrol edilmesi
• Dokunun yara kenarlarına uygun şekilde sabitlenmesi
• Donör alanın dikiş veya başka bir yöntemle kapatılması

Damar bağlantıları çok ince dikiş materyalleri ve özel mikrocerrahi aletleri kullanılarak yapılır. İşlem sonrasında transfer edilen dokunun rengi, sıcaklığı, kılcal dolaşımı ve damar kan akımı belirli aralıklarla takip edilir.

Mikrocerrahi Hangi Yaralarda Kullanılır?

Mikrocerrahi her yara için gerekli değildir. Daha küçük ve yüzeysel yaralar doğrudan dikiş, deri grefti veya lokal flep yöntemleriyle kapatılabilir. Çevre dokuların yetersiz olduğu geniş ve derin yaralarda ise mikrocerrahi değerlendirilebilir.

Mikrocerrahinin kullanılabileceği durumlar şunlardır:

• Geniş travma sonrasında oluşan doku kayıpları
• Kemik, tendon, damar veya sinirin açıkta kaldığı yaralar
• El, kol, bacak ve ayaktaki karmaşık yaralanmalar
• Baş ve boyun bölgesindeki geniş doku eksiklikleri
• Tümör çıkarılması sonrasında oluşan doku kayıpları
• Çene kemiği veya yüz dokularının yeniden yapılandırılması
• Çevresindeki dokuların daha önceki ameliyatlar nedeniyle yetersiz olduğu yaralar
• Kemik ve yumuşak dokunun birlikte taşınmasını gerektiren durumlar
• Kopan uzuv veya dokuların yeniden yerine dikilmesi
• Uygun hastalarda uzvun korunmasına yönelik rekonstrüksiyonlar

Mikrocerrahi yönteminin uygunluğu; yaranın özellikleri, damar yapısı, hastanın genel sağlık durumu ve kullanılabilecek donör alanlar değerlendirilerek belirlenir.

Mikrocerrahi ile Hangi Dokular Taşınabilir?

Taşınacak doku, yara bölgesindeki eksikliğin niteliğine göre seçilir. Gerektiğinde tek bir doku yerine birden fazla doku bileşeni birlikte aktarılabilir. Mikrocerrahiyle taşınabilen dokular şunlardır:

• Deri
• Deri altı yağ dokusu
• Kas
• Fasya
• Kemik
• Tendon
• Sinir
• Birden fazla dokuyu içeren bileşik flepler

Yalnızca yumuşak doku kaybı bulunan bir yarada deri ve yağ dokusu içeren bir flep kullanılabilir. Kemik kaybının eşlik ettiği durumlarda ise kemik, deri ve yumuşak dokuyu birlikte içeren serbest flepler değerlendirilebilir.

Mikrocerrahinin Avantajları Nelerdir?

Mikrocerrahi, çevresinde yeterli sağlıklı doku bulunmayan yaraların onarılmasına imkân sağlayabilir. Vücudun farklı bir bölgesinden ihtiyaca uygun dokunun seçilebilmesi, rekonstrüksiyonun kişiye özel planlanmasına yardımcı olur. Mikrocerrahinin sağlayabileceği avantajlar şunlardır:

• Geniş ve derin yaraların iyi kanlanan dokuyla örtülmesi
• Açıkta kalan kemik, tendon, damar ve sinirlerin korunması
• Deri, kas ve kemiğin birlikte taşınabilmesi
• İhtiyaca uygun kalınlıkta ve yapıda doku seçilebilmesi
• Hareket ve işlevin korunmasına katkı sağlanması
• Başka yöntemlerle kapatılamayan yaraların onarılabilmesi
• Bazı uzuv yaralanmalarında rekonstrüksiyon seçeneği sunması
• Kaybedilen dokunun şekil ve hacminin yeniden oluşturulabilmesi

Bununla birlikte mikrocerrahi ayrıntılı planlama, deneyimli bir cerrahi ekip ve yakın ameliyat sonrası takip gerektirir. Her hastada aynı yöntem uygulanmaz ve tedavi planı uzman değerlendirmesiyle oluşturulur.

Deri Grefti ve Flep Arasındaki Farklar Nelerdir?

Deri grefti ve flep, yaranın özelliklerine göre seçilen farklı rekonstrüksiyon yöntemleridir. Temel farklar aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:

Yöntem seçimi yalnızca yaranın büyüklüğüne göre yapılmaz. Yaranın derinliği, kanlanması, enfeksiyon durumu, açıkta kalan yapılar ve uzun dönem fonksiyon beklentisi birlikte değerlendirilir.

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi Nasıl Yapılır?

Deri ve doku transferi ayrıntılı bir yara değerlendirmesi ve cerrahi planlama sonrasında gerçekleştirilir. İşlemin aşamaları uygulanacak tekniğe göre değişmekle birlikte temel süreç benzer şekilde ilerler.

Yaranın değerlendirilmesi

İlk aşamada yaranın genişliği, derinliği, enfeksiyon durumu ve çevre dokuların kan dolaşımı değerlendirilir. Kemik, tendon, damar, sinir veya implant gibi yapıların açıkta olup olmadığı incelenir.

Gerekli durumlarda görüntüleme yöntemleri, damar incelemeleri ve laboratuvar değerlendirmeleri yapılabilir. Serbest flep planlanıyorsa donör ve alıcı bölgedeki damarların uygunluğu araştırılır.

Yara yatağının hazırlanması

Transfer öncesinde canlılığını kaybetmiş, kirli veya iyileşmeyi engelleyen dokular cerrahi olarak temizlenir. Bu işleme debridman adı verilir.

Yara yatağının temiz ve yeterli kanlanmaya sahip olması, greftin tutunması veya flebin iyileşmesi açısından önemlidir. Enfeksiyon bulunan bazı yaralarda kapatma işleminden önce ek yara bakım yöntemleri uygulanabilir.

Donör alanın belirlenmesi

Deri veya dokunun alınacağı bölge; gerekli doku miktarına, kalınlığına, rengine, yapısına ve damar özelliklerine göre seçilir. Donör alan belirlenirken oluşabilecek izin mümkün olduğunca daha az görünür bir bölgede kalması hedeflenir.

Serbest doku transferinde dokuyu besleyen atardamar ve toplardamarların yapısı da cerrahi planlamaya dâhil edilir. El, yüz, ayak veya kemik kayıplarında farklı dokuların birlikte taşınması gerekebilir.

Dokunun yara alanına taşınması

Deri grefti uygulanacaksa alınan deri yara yüzeyine dikkatli biçimde yerleştirilir. Greft; dikiş, cerrahi zımba veya uygun bir baskılı pansumanla sabitlenebilir.

Flep cerrahisinde doku, damar bağlantısı korunarak yara alanına çevrilir veya kaydırılır. Serbest flepte ise dokunun atardamar ve toplardamarları cerrahi mikroskop altında alıcı bölgedeki damarlara bağlanır.

Yaranın kapatılması

Aktarılan doku yara kenarlarına uygun biçimde sabitlenir. Doku altında kan veya sıvı birikmesini azaltmak amacıyla geçici drenler kullanılabilir.

Donör alan doğrudan dikişle kapatılabilir, deri greftiyle örtülebilir veya özel yara bakım ürünleriyle takip edilebilir.

Hangi Yöntemin Uygulanacağı Nasıl Belirlenir?

Uygun yöntemin belirlenmesinde hem yaranın hem de hastanın özellikleri dikkate alınır. Aynı büyüklükteki iki yara, farklı anatomik bölgelerde bulunduğunda farklı tedavi yöntemleri gerektirebilir. Cerrahi planlamada değerlendirilen başlıca ölçütler şunlardır:

• Yaranın genişliği ve derinliği
• Yaranın bulunduğu anatomik bölge
• Yara yatağının kan dolaşımı
• Enfeksiyon veya ölü doku varlığı
• Açıkta kalan kemik, tendon, sinir veya implant bulunması
• Hastanın yaşı ve genel sağlık durumu
• Dolaşımı etkileyebilecek hastalıkların bulunması
• Sigara ve tütün kullanımı
• Bölgenin hareket ve yük taşıma gereksinimi
• Beklenen görünüm ve doku uyumu
• Donör alanların uygunluğu

Yüzeysel ve iyi kanlanan bir yara için deri grefti yeterli olabilir. Derin doku kaybı veya açıkta kemik bulunması hâlinde iyi kanlanan bir flep ya da serbest doku transferi değerlendirilebilir.

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi İşlem Öncesinde Nelere Dikkat Edilmelidir?

İşlem öncesi hazırlık, yara iyileşmesini ve cerrahi planlamayı etkileyebilir. Hastanın kullandığı ilaçları, destek ürünlerini, daha önce geçirdiği ameliyatları ve mevcut hastalıklarını hekimle paylaşması gerekir. Ameliyat öncesinde dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

• Kullanılan ilaç ve destek ürünlerinin bildirilmesi
• Kan şekeri ve dolaşım problemlerinin kontrol edilmesi
• Yara bölgesindeki enfeksiyonun değerlendirilmesi
• Sigara ve tütün kullanımına ilişkin hekim önerilerine uyulması
• Beslenme durumunun değerlendirilmesi
• Anestezi öncesi açlık talimatlarının takip edilmesi
• Donör ve alıcı alanla ilgili cerrahi planın öğrenilmesi
• Ameliyat sonrası hareket ve pansuman süreci hakkında bilgi alınması

İlaçların bırakılması veya dozlarının değiştirilmesi yalnızca ilgili hekimlerin değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi İşlem Sonrasında Nelere Dikkat Edilmelidir?

İşlem sonrasında transfer edilen dokunun sabit kalması, korunması ve kan dolaşımının düzenli takip edilmesi gerekir. Greft veya flep üzerine aşırı baskı uygulanmaması ve pansumanların belirtilen süre boyunca korunması önemlidir. Ameliyat sonrası dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

• Pansumanları temiz ve kuru tutmak
• Transfer alanını darbe ve basınçtan korumak
• Hekimin önerdiği yatış veya oturuş pozisyonuna uymak
• İzin verilene kadar yoğun hareketten kaçınmak
• Donör alan bakımını aksatmamak
• Kontrol randevularına düzenli katılmak
• Renk, sıcaklık ve şişlik değişikliklerini takip etmek
• Artan akıntı, kötü koku veya yara açılmasını sağlık ekibine bildirmek

Mikrocerrahiyle gerçekleştirilen serbest flep işlemlerinden sonra dokunun kan dolaşımı özellikle ilk dönemde hastane ortamında yakın şekilde izlenir.

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır?

İyileşme süresi yaranın büyüklüğüne, uygulanan yönteme, transfer edilen dokunun yapısına ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişir. Deri greftinin ilk günlerde yara yatağıyla temasını koruması gerektiğinden pansuman genellikle cerrahi ekibin belirlediği zamana kadar açılmaz.

Flep ve mikrocerrahi sonrasında hem yara alanı hem de dokunun alındığı donör bölge takip edilir. Dikişlerin alınması, hareket programı, fizik tedavi veya bası giysisi kullanımı hastaya özel olarak planlanabilir.

İyileşme ilerledikçe yara izinde renk, sertlik veya kabarıklık değişiklikleri görülebilir. Yara izi bakımı; bölgenin özelliğine göre nemlendirme, silikon bazlı ürünler, masaj, güneşten korunma veya farklı tedavi seçeneklerini içerebilir.

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi Olası Riskler Nelerdir?

Deri ve doku transferleri cerrahi işlemlerdir ve her cerrahide olduğu gibi bazı komplikasyon olasılıkları bulunur. Risk düzeyi, işlemin kapsamına, yaranın durumuna ve kişinin genel sağlık özelliklerine göre değişebilir. Karşılaşılabilecek durumlar şunlardır:

• Kanama veya doku altında kan birikmesi
• Sıvı birikimi
• Enfeksiyon
• Yara iyileşmesinde gecikme
• Greftin kısmen veya tamamen tutunmaması
• Flep dolaşımının bozulması
• Doku kaybı
• Duyu değişiklikleri
• Yara izi veya renk farklılığı
• Donör alanda ağrı, hassasiyet veya iz
• Ek düzeltme işlemi gereksinimi

Greftin tutunmaması veya flebin dolaşımının bozulması durumunda ek yara bakımı, yeniden cerrahi değerlendirme ya da farklı bir rekonstrüksiyon yöntemi gerekebilir.

Deri ve Doku Transferini Hangi Bölüm Yapar?

Yara onarımında deri ve doku transferleri çoğunlukla Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi uzmanları tarafından gerçekleştirilir. Mikrocerrahi gerektiren işlemler de bu alanda eğitim ve deneyime sahip ekipler tarafından planlanır.

Yaranın nedenine ve bulunduğu bölgeye göre ortopedi ve travmatoloji, genel cerrahi, kalp ve damar cerrahisi, enfeksiyon hastalıkları, dermatoloji veya ilgili diğer branşlarla multidisipliner değerlendirme yapılabilir.

Kronik ve karmaşık yaralarda yara bakım hemşireliği, fizik tedavi, rehabilitasyon ve beslenme ekiplerinin de sürece katılması gerekebilir.

Bilgi ve Randevu Almak İçin Formu Doldurun

Yara Onarımında Deri ve Doku Transferi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Deri Grefti Vücudun Hangi Bölgesinden Alınır?

Deri grefti çoğunlukla uyluk, kalça, kasık, kolun iç kısmı veya kulak arkası gibi uygun bölgelerden alınır. Donör alan, gerekli deri kalınlığına ve yaranın bulunduğu bölgeye göre seçilir.

Deri Grefti Her Yaraya Uygulanabilir mi?

Hayır. Greftin tutunabilmesi için yara yatağının temiz, canlı ve yeterli kanlanmaya sahip olması gerekir.

Deri Greftinin Tutması Ne Anlama Gelir?

Greftin tutması, nakledilen derinin yara yatağıyla bütünleşerek yeni kan dolaşımı kazanmasıdır. İlk günlerde greftin sabit kalması bu süreç açısından önemlidir.

Flep ile Greft Aynı İşlem midir?

Hayır. Greft kendi damar bağlantısı olmadan aktarılırken flep, mevcut damar bağlantısı korunarak veya damarları yeniden birleştirilerek taşınır.

Mikrocerrahi ile Flep Ameliyatı Aynı Şey midir?

Her flep ameliyatı mikrocerrahi değildir. Lokal ve bölgesel fleplerde dokunun mevcut damar bağlantısı korunurken serbest fleplerde damarların yeniden bağlanması için mikrocerrahi kullanılır.

Serbest Doku Transferi Nedir?

Serbest doku transferi, bir dokunun damarlarıyla birlikte vücuttan ayrılarak başka bir bölgeye taşınması ve damarlarının mikrocerrahiyle yeniden bağlanmasıdır.

Mikrocerrahi Her Hastaya Uygulanabilir mi?

Mikrocerrahi her hasta için uygun olmayabilir. Hastanın genel sağlık durumu, damar yapısı, yara özellikleri ve donör alanların uygunluğu birlikte değerlendirilir.

Mikrocerrahi Sonrasında Hastanede Takip Gerekir mi?

Serbest doku transferlerinden sonra dokunun kan dolaşımının izlenebilmesi için genellikle hastanede takip gerekir. Takip süresi yapılan işleme ve iyileşme durumuna göre değişir.

Doku Transferinde İz Kalır mı?

Hem yara alanında hem de dokunun alındığı donör bölgede iz oluşabilir. İzin görünümü uygulanan yönteme, bölgeye, cilt yapısına ve iyileşme sürecine göre değişir.

Deri Grefti Sonrasında Pansuman Ne Zaman Açılır?

Pansumanın ne zaman açılacağı kullanılan greft türüne ve cerrahi plana bağlıdır. İlk pansuman hasta tarafından açılmamalı ve sağlık ekibinin belirlediği zamanda kontrol edilmelidir.

Doku Transferinden Sonra Hareket Edilebilir mi?

Hareket kısıtlaması yaranın bulunduğu bölgeye ve uygulanan yönteme göre değişir. Transfer edilen dokuyu korumak için belirli bir süre istirahat, pozisyonlama veya kontrollü egzersiz gerekebilir.

Sigara Kullanımı İyileşmeyi Etkiler mi?

Sigara ve tütün ürünleri dokuların kan dolaşımını ve yara iyileşmesini olumsuz etkileyebilir. Ameliyat öncesi ve sonrası döneme ilişkin öneriler cerrahi ekip tarafından kişiye özel olarak verilmelidir.

Greft veya Flep Başarısız Olursa Ne Yapılır?

Kısmi kayıplarda yara bakımı veya küçük düzeltme işlemleri yeterli olabilir. Daha geniş doku kayıplarında yeni bir greft, farklı bir flep veya başka bir rekonstrüksiyon yöntemi değerlendirilebilir.