Esansiyel Amino Asitler Nelerdir, Ne İşe Yararlar?

Esansiyel amino asitler vücut sağlığı için gereklidir ve hayati önem taşımaktadır. Vücut, protein üretmek için amino asitleri kullanır ve doku onarımı, metabolik süreçler, kas inşası, uyku düzeni ve bağışıklık sistemi gibi kritik tüm aşamalarda aktif rol oynarlar.

Esansiyel Amino Asitler Nelerdir?

Esansiyel amino asitler, insan vücudunda sentezlenemeyen ve mutlaka besinler veya takviyeler aracılığıyla alınması gereken amino asitlerdir. Proteinlerin yapı taşları olan amino asitler kas dokusu, hormon, bağışıklık ve enzimler gibi insan sağlığı için kritik olan yapılarda etkin şekilde rol oynamaktadır. 

İnsan vücudunun toplam 20 tane amino aside ihtiyaç vardır ve bunlardan 9 tanesi esansiyel amino asit olarak nitelendirilir.  Esansiyel amino asitler büyümeyi, doku onarımını ve metabolik dengeyi sağlar. Esansiyel amino asit eksikliği protein sentezini aksatabilir veya farklı sağlık sorunlarına zemin hazırlayabilir; kas kaybına, bağışıklığın azalmasına ve hormonal düzensizliklere neden olabilir.

Amino asitler, alfabenin harfleri gibidir ve harfler her farklı dizildiğinde farklı kelimeler oluşturur. Aynı şey amino asitler için de geçerlidir; her farklı birleştirildiğinde farklı bir protein oluşturur.

Esansiyel amino asitler şunlardır:

• Histidin: Histamin üretimine yardımcı olur. Histamin vücutta bağışıklık sistemi, sindirim sistemi, uyku düzeni ve cinsel fonksiyonu düzenler.
• İzolösin: İzolösin kas oluşumu ve bağışıklık sistemi üzerinde etkilidir ve ayrıca hemoglobin üretimi ile enerji sisteminde rol oynamaktadır.
• Lösin: Protein ve büyüme hormonu üretimini destekler, yaraların iyileşmesine ve kan şekerinin düzenlenmesine katkı sağlar.
• Lizin: Hormon ve enerji üretiminde rol oynamaktadır, kalsiyum ve bağışıklık fonksiyonunu destekler.
• Metiyonin: Dokuların büyümesini ve onarılmasını destekler; çinko ve selenyum başta olmak üzere minerallerin emilimine yardımcı olur.
• Fenilalanin: Dopamin, epinefrin ve norepinefrin dahil olmak üzere beynin kimyasal habercilerinin üretimi için gereklidir.
• Treonin: Treonin, kolajen ve elastin üretiminde rol oynamaktadır ve kan pıhtılaşmasını düzenler, bağışıklık sisteminde ve yağ metabolizmasında etkilidir.
• Triptofan: Vücutta nitrojen dengesini korumaya ve serotonin üretimine yardımcı olur; ruh halini, uyku sistemini ve iştahı düzenler.
• Valin: Kas gelişimi, doku onarımı ve enerji üretiminde etkindir.

Esansiyel Olmayan Amino Asitler Nelerdir?

İnsan vücudu ihtiyaç duyulan diğer 11 amino asidi kendi üretir ve bunlara esansiyel olmayan amino asitler denir. Esansiyel olmayan amino asitler şunlardır:

• Alanin
• Arginin
• Asparagin
• Aspartik asit
• Sistein
• Glutamik asit
• Glutamin
• Glisin
• Prolin
• Serin
• Tirozin

Koşullu Esansiyel Amino Asitler Nelerdir?

Koşullu esansiyel amino asitler, normalde vücut tarafından sentezlenebilen ancak stres, hastalık, travma, enfeksiyon veya yoğun fiziksel stres gibi durumlarda yeterli miktarda üretilemeyen amino asitlerdir ve bu durumda takviye olarak almak gerekebilir. 

Bazı esansiyel olmayan amino asitler, koşullu esansiyel amino asitler olarak sınıflandırılmaktadır çünkü yalnızca hastalıkta veya stres altındayken esansiyel olarak kabul edilmektedir. Koşullu amino asitler şunlardır:

• Arginin
• Sistein
• Glutamin
• Tirozin
• Glisin
• Ornitin
• Prolin
• Serin

Esansiyel Amino Asitler Ne İşe Yarar?

Esansiyel amino asitler, vücudun temel biyolojik işlevlerinin sürdürülmesini sağlar ve vücut için hayati önem taşırlar ancak en kritik görevleri protein sentezlemektir. Esansiyel amino asitler, kas dokusunun korunmasına, onarılmasına, metabolizmanın doğru çalışmasına, antikor üretimine, merkezi sinir sisteminde nörotransmitter sentezine ve enerji metabolizmasının çalışmasına yardım eder. Bu nedenle esansiyel amino asitler sadece sporcular için değil tüm insanlar için elzemdir.

Esansiyel Amino Asitlerin Faydaları Nelerdir?

Esansiyel amino asitler vücudun biyolojik süreçlerinin sağlıklı şekilde devam etmesi için gereklidir ve hayati önem taşımaktadır. Esansiyel amino asitlerin faydaları şunlardır:

• Kas dokusunun korunmasına ve onarımına katkı sağlar.
• Fiziksel aktivite sonrası kas yıkımını azaltmaya yardımcı olur.
• Yaşa bağlı kas kaybı(sarkopeni) riskini azaltır.
• Doku onarımını ve yara iyileşmesini destekler.
• Bağışıklık sistemini destekler.
• Antikor üretiminde rol oynamaktadır.
• Enzim ve hormon sentezi için gerekli yapı taşlarını sağlar.
• Merkezi sinir sistemi fonksiyonlarını destekleyerek nörotransmitter üretimine yardım eder.
• Enerji metabolizmasının düzenlenmesine yardımcı olur.
• Protein dengesinin korunmasını sağlar.
• Metabolik stres altında vücudun protein ihtiyacının karşılanmasına yardım eder.
• Büyüme ve gelişme dönemlerinde doku sağlığını destekler.
• Yaşlılarda kas gücünün ve hareket kapasitesinin korunmasına yardım eder.
• Protein sentezini düzenleyerek protein kalitesini artırır ve bunun sonucunda yiyeceklerden edinilen besin değerini yükseltir.
• Cilt, saç ve tırnak sağlığını korumaya yardım eder.
• Sindirim sistemini destekler. 

Esansiyel Amino Asit İçeren Besinler Nelerdir?

Esansiyel amino asitler, en çok hayvansal protein içeren besinlerde bulunmaktadır ve bu besinler “tam protein” olarak adlandırılmaktadır. Esansiyel amino asit içeren besinler şunlardır:

• Yumurta
• Kırmızı et
• Tavuk ve hindi
• Balık ve deniz ürünleri
• Süt, yoğurt ve peynir
• Soya ve soya ürünleri
• Kinoa
• Karabuğday
• Baklagiller

Esansiyel Amino Asitler ile İlgili Sık Sorulan Sorular

Kimler Esansiyel Amino Asit Tüketmemelidir?

Böbrek hastaları, karaciğer hastaları, hamileler, emziren anneler ve kronik hastalığı olan kişiler tüketmemelidir ve doktor kontrolünde esansiyel amino asit takviyesi tüketmelidir. 

Esansiyel Amino Asit Yan Etkileri Nelerdir?

Esansiyel amino asitler, besinlerden alındığında güvenilirdir ancak yüksek dozda esansiyel amino asit takviyesi almak bazen istenmeyen sorunlara neden olabilir. Esansiyel amino asitlerin yan etkileri şunlardır:

• Mide bulantısı
• Gaz ve şişkinlik
• İshal veya kabızlık
• Böbrek yükünde artış
• Diğer amino asitlerin kullanımını baskılama

EAA ve BCAA Farkı Nedir?

EAA (Esansiyel Amino Asitler), vücudun ihtiyaç duyduğu 9 esansiyel amino asidin tamamını ifade etmektedir, BCAA (Dallı Zincirli Amino Asitler) ise yalnızca lösin, izolösin ve valin olmak üzere 3 adet amino asidi ifade eder. EAA, protein sentezini destekler ancak BCAA yeterli gelmez. BCAA egzersiz sırasında enerji kaynağı olarak kullanılabilir ancak uzun vadeli kas gelişimi açısından EAA takviyeleri daha etkilidir.

EAA Kas Yapar mı?

EAA kas protein sentezini doğrudan uyarabilir. Kas gelişimi için direnç egzersizi, yeterli enerji alımı ve hormonal denge gereklidir ve EAA bu süreci desteklemek için kullanılabilir. EAA kas yapım sürecini başlatır fakat yeterli kalori alınmadığında bu etkisi sınırlıdır. EAA takviyesi, özellikle yeterli protein tüketmeyen kişilerde daha belirgin yarar sağlayabilir.

BCAA Kas Büyütür mü?

BCAA kas yıkımını azaltabilir. Özellikle egzersiz sırasında kas proteinlerinin parçalanmasını azaltır ancak tek başına kas büyümesi sağlamaz. Çünkü protein sentezi için diğer esansiyel amino asitlere de ihtiyaç duyulmaktadır. EAA kas gelişimi açısından BCAA takviyesine kıyasla daha etkilidir.

EAA Saç Döker mi?

Hayır, dökmez aksine amino asitler keratin sentezi için gereklidir. Keratin, saçın ana yapısal proteinidir ve yeterli amino asit almak saç sağlığına faydalıdır.

EAA Ne Zaman Tüketilmeli?

EAA egzersiz öncesi ve sonrası kullanılabilir; egzersiz öncesi alındığında kas proteini sentezini desteklerken egzersiz sonrası tüketildiğinde kas yıkımından sonra yeniden kas inşasına katkı sağlar ve aç karnına emilimi daha da artabilir.

Amino Asit Karaciğere Zarar Verir mi?

Sağlıklı bireylerde normal dozlarda amino asit takviyesi almanın karaciğere zarar verdiğine dair bir kanıt bulunmamaktadır ancak uzun süre aşırı amino asit kullanmak karaciğerde yük oluşturabilir. Mevcut karaciğer hastalığı olan kişiler tarafından kullanımı sınırlı olmalıdır ve doktor tavsiyesi ile başlanmalıdır.