İçine Kapanık Çocuklar İçin Ne Yapılmalı?

Günlük hayatta agresif ve zorlayıcı davranışlar sergileyen çocuklar kadar içine kapanık ve çekingen görünen çocuklar da ebeveynler ve öğretmenler için endişe yaratabilmektedir. Sosyal ortamlarda sessiz ve sakin davranan, topluluklara kendiliğinden daha az katılan, akranlarıyla minimum düzeyde etkileşim kuran ve mesafeli davranan çocuklar için sosyal yaşam ve okul hayatı daha zorlu olabilmektedir. 

Çocuklar Neden İçlerine Kapanır?

Çocuklar ve ergenler, değişime ve baskıya karşı son derece hassastır. Bu yüzden okulda başarılı olmaları için baskı kurulduğunda, aile içi çatışmalar yaşandığında, kayıp ve yas durumlarında, kendileri için büyük bir anlama gelen yeni başlangıçlarda, zorbalığa ve dışlanmaya maruz kaldıklarında, özsaygı sorunları yaşadıklarında ve travmatik deneyimlerinden kaynaklı olarak sosyal ortamlardan geri çekilmeye başlarlar. 

Sosyal izolasyon, onların zorlu durumları için güvenli bir limandır. Bu yüzden daha az risk, daha az beklenti, daha az tetikleyici ve daha az stresle bağdaştırdıkları izolasyonu uygularlar. Rahatlama biçimi olarak tercih edilen bu kaçınma, sosyal yaşamda çeşitli zorlukları da beraberinde getirmektedir.

İçine Kapanık Çocuklar Hakkında Bilgi Almak İçin Formu Doldurabilirsiniz.

Çocuklarda İçine Kapanıklık Belirtileri Nelerdir?

İçine kapanık çocuklar, duygularını henüz yeteri kadar ifade edemediklerinde veya içsel olarak çektikleri zorlukları paylaşamadığında esas görev ailelere düşer. Bu durumda çocuklarda fark edilebilen belirtiler şunlardır:

• Artan ekran süresi 
• Sürekli izole olma gereksinimi
• Aile içi görüşmelerden kaçınma
• Kısa veya tek kelimelik cevaplar verme 
• Fiziki yakınlıklardan hoşlanmama
• Daha önceleri keyif alınan aktivitelere olan ilginin azalmaması 
• Duygusal donukluk ve ifade eksikliği 
• Okuldan veya arkadaşlardan uzaklaşma
• Grup etkinliklerine veya ortak çalışmalara katılamama
• Sınıfta söz almaktan kaçınma 
• Arkadaş edinememe
• Uykuda dalmada zorluk yaşama

İçe Kapanık Çocuklarda Ebeveynin En Önemli Rolü Nedir? 

Çocuğun neden geri çekildiğini anlamak, onu yargılamadan dinlemek ve ihtiyaç duyduğunda sosyal becerilerini geliştirmesine destek olmak, ebeveynlerin öncelikli görevidir. Çocuk yeni bir ortama girdiğinde hemen konuşmayabilir. Bu durum tek başına sorun değildir. Ancak çocuk arkadaş edinmek istediği halde korktuğu için yaklaşamıyor, okula gitmek istemiyor veya sosyal durumlar nedeniyle günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlanıyorsa durumun altında yatan nedenin araştırılması gerekmektedir. 

Bu noktada unutulmaması gereken şudur: Ebeveynin görevi çocuğu “daha sosyal” bir çocuk haline getirmek değildir. Sessiz bir çocuğu değiştirmeye çalışmak yerine onun kendisini güvende hissederek iletişim kurabilmesini desteklemek gerekmektedir. Çocuğun mizacına saygı gösterilirken sosyal kaygı, akran zorbalığı, seçici konuşmazlık veya başka bir gelişimsel/psikolojik güçlük ihtimali de gözden kaçırılmamalıdır.

Ebeveynler İçe Kapanık Çocuğa Nasıl Yaklaşmalı? 

Çocuğun sosyal ortamlardan sürekli kaçınması, arkadaş edinmek istemesine rağmen bunu kaygısı nedeniyle gerçekleştirememesi, okul yaşamının etkilenmesi veya sosyal durumlarda yoğun korku yaşaması durumu ile karakterize edilen içe kapanıklık durumunda ebeveynlerin yaklaşımı şu şekilde olmalıdır:

Çocuğun Yerine Konuşmayın 

Çocuk bir soruya cevap verebilecek durumdaysa her seferinde onun yerine cevap vermek, kısa vadede çocuğu rahatlatabilir ancak uzun vadede iletişim kurma fırsatlarını azaltabilir. Burada amaç çocuğu zorlamak değil, kendi adına konuşabileceği alanı korumaktır. 

Çocuğa Zaman Tanıyın 

Yeni bir ortama giren çocuğun hemen konuşmasını veya diğer çocuklarla oynamasını beklemek ya da “Git arkadaşlarınla oyna” demek yerine, “İstersen biraz burada durup onları izleyebilirsin, hazır olduğunda katılabilirsin” şeklinde yaklaşmak daha destekleyici olabilir. 

Onu Başkalarının Yanında Etiketlemeyin 

“Çok utangaçtır, kimseyle konuşmaz, çocuğum biraz asosyal.” gibi ifadeler çocuğun yanında kullanılmamalıdır. Sürekli “çekingen çocuk” olarak tanımlanan bir çocuk, zaman içinde sosyal ortamlarda farklı davranamayacağına inanabilir. Bunun yerine “Yeni ortamlara alışması biraz zaman alıyor” gibi daha nötr ifadeler kullanılabilir.

Başka Çocuklarla Kıyaslamayın 

“Kardeşin ne kadar sosyal, arkadaşın herkesle konuşuyor, herkes oynuyor sen neden oynamıyorsun?” gibi karşılaştırmalar çocuğun kendisini yetersiz hissetmesine neden olabilir. Çocuğun ilerlemesi başka çocuklarla değil, kendi önceki davranışlarıyla değerlendirilmelidir. 

Küçük Başarıları Fark Edin 

Çocuğun sosyal davranışlarını sürekli kontrol etmek yerine çabasını fark etmek daha yararlı olabilir. “Bugün arkadaşına kendin selam verdin, öğretmenine soru sorman çok güzel bir adımdı.” gibi somut geri bildirimler çocuğun hangi davranışının ilerleme olduğunu anlamasına yardımcı olabilir. 

İçe Kapanık Çocuğu Sosyalleştirmek İçin Hangi Aktiviteler Yapılabilir? 

Çocuğun ilgi alanlarından yararlanmak sosyal iletişimi kolaylaştırmaktadır. Takım sporları, dans, müzik, resim, satranç, drama, robotik bilim etkinlikleri, sanat kulüpleri ve oyun grupları gibi yapılandırılmış etkinlikler çocukların içine kapanıklıklarını yenmelerine yardımcı olabilir. Ancak çocuğu sırf sosyalleşsin diye sevmediği bir aktiviteye zorlamak doğru değildir. Çocuğun gerçekten ilgi duyduğu bir alan üzerinden sosyal deneyim kazanması daha kolay olabilir. Özellikle yoğun kaygısı olan çocuklarda başlangıçta çok büyük gruplar yerine daha küçük ve yapılandırılmış gruplar tercih edilebilir. Bu noktada aileler şu planlama ile adım atabilir:

• Aile üyeleriyle daha fazla sohbet etmesi
• Yakın olduğu bir arkadaşla birlikte oyun oynaması
• Bir arkadaşını eve davet etmesi
• Küçük bir arkadaş grubuna katılması
• Öğretmenine basit bir soru sorması
• Grup etkinliğinde kısa süreli görev alması
• Daha büyük sosyal gruplara katılması

İçe Kapanık Çocuğa Karşı Nelere Dikkat Edilmeli?

Ebeveynlerin iyi niyetle yaptığı bazı davranışlar çocuğun sosyal kaygısını istemeden güçlendirebilmektedir. Çocukluk çağı kaygılarında kaçınmanın kısa vadede rahatlatıcı, uzun vadede ise kaygıyı sürdürücü olabileceği vurgulanmaktadır. Bu yüzden aşağıdaki davranışlarda bulunulmaması tavsiye edilmektedir:

• Çocuğu herkesin önünde konuşmaya zorlamak
• “Utangaç” veya “asosyal” diye etiketlemek
• Başka çocuklarla kıyaslamak
• Çocuğun yerine sürekli cevap vermek
• Sosyal ortamlardan tamamen uzak tutmak
• Her kaygılandığında onu ortamdan hemen çıkarmak
• “Korkacak bir şey yok” diyerek duygusunu küçümsemek
• “Büyüyünce geçer” diyerek uzun süren belirtileri görmezden gelmek
• Sosyal başarıyı çocuğun değerinin göstergesi gibi sunmak

İçe Kapanık Çocuklarda Ne Zaman Uzman Desteği Gerekir?

Çocuğun sessiz olması tek başına uzman değerlendirmesi gerektirmemektedir. Ancak davranış çocuğun yaşamını kısıtlamaya başladığında profesyonel desteğin ihmal edilmemesi önemlidir. Psikolog veya psikiyatriste başvurulmasının iyi olacağını gösteren belirtiler şunlardır:

• Çocuk okula gitmek istemiyorsa
• Arkadaş edinmekte ciddi güçlük yaşıyorsa
• Sosyal etkinliklerden sürekli kaçınıyorsa
• Sınıfta konuşmaktan yoğun şekilde korkuyorsa
• İnsanlarla konuşurken belirgin fiziksel kaygı belirtileri yaşıyorsa
• Hata yapma veya küçük düşme korkusu çok yoğunsa
• Ev dışında konuşmakta belirgin güçlük çekiyorsa
• Daha önce sosyal olan çocuk belirgin biçimde içine kapanmışsa
• Akademik başarı veya okul katılımı etkileniyorsa
• Uyku, iştah veya genel ruh halinde belirgin değişiklikler ortaya çıktıysa
• Çocuk kendisini değersiz, yalnız veya çaresiz hissettiğini söylüyorsa

İçe Kapanık Çocuklarda Tedavi Nasıl Yapılır? 

Tedavi, çocuğun neden sosyal olarak geri çekildiğine göre değişir. Sadece sakin bir mizaca sahip olan ve günlük yaşamında herhangi bir sorun yaşamayan çocuğun “tedavi edilmesi” gerekmez. Sosyal kaygı bozukluğu gibi bir durum söz konusu olduğunda ise bilişsel davranışçı terapi (BDT) çocuk ve ergenlerde uygulanabilen önemli bir tedavi yaklaşımıdır. 

BDT'de çocuğun kaygı yaratan düşünceleri ele alınabilir, kaçınma davranışları üzerinde çalışılabilir ve yaşına uygun biçimde korkulan sosyal durumlarla kademeli olarak karşılaşması sağlanabilir. Sosyal beceri çalışmaları ve ebeveyn eğitimi de tedavi sürecinin parçaları olabilir. Her içine kapanık çocuk için ilaç tedavisi gerekli değildir. En doğru tedavi kararı belirtilerin şiddetine, çocuğun işlevselliğine, yaşına ve psikiyatrik değerlendirmesine göre verilmektedir. 

İçine Kapanık Çocuklar İçin Yapılabilecekler Hakkında Sık Sorulan Sorular

İçe Kapanık Çocuk Nasıl Arkadaş Edinir? 

Çocuğu arkadaş edinmeye zorlamak yerine ilgi alanlarına uygun, küçük ve yapılandırılmış sosyal ortamlar oluşturmak daha yararlı olabilir. 

İçe Kapanık Çocuk Düzelir mi? 

İçe dönüklük bir hastalık olmadığı için düzeltilmesi gereken bir durum değildir. Ancak çocuk sosyal fobi, yoğun çekingenlik veya başka bir psikolojik güçlük nedeniyle sosyal ilişkilerde zorlanıyorsa uygun destek ve gerektiğinde psikoterapi ile belirgin ilerleme sağlanabilir. 

İçe Kapanık Çocuklarda Özgüven Nasıl Desteklenir?

Çocuğun bir işi deneyebilmesi, hata yapabilmesi, başarısızlıkla baş edebilmesi ve kendi kararlarını verebilmesi özgüven gelişiminin önemli parçalarıdır. Bu nedenle çocuğun yaşına uygun kıyafet seçme, bir etkinlikte küçük bir görev üstlenme, sipariş verme veya öğretmeninden yardım isteme gibi sorumluluklar almasına izin verilebilir.

İçe Kapanık Çocuklarda Ekran Kullanımı Sosyalleşmeyi Etkiler mi?

Ekran kullanımı tek başına içe kapanıklığın nedeni olarak görülmemelidir. Ancak çocuk yüz yüze sosyal etkileşimlerin yerine uzun saatlerini yalnızca ekran başında geçiriyorsa gerçek yaşamda sosyal deneyim kazanma fırsatı azalabilir.

İçe Kapanık Çocuk Akran Zorbalığına Uğramış Olabilir mi?

Evet. Özellikle daha önce sosyal olan bir çocuğun aniden arkadaşlarından uzaklaşması durumunda akran ilişkileri mutlaka değerlendirilmelidir. 

İçe Kapanık Çocuklarda Sosyal Fobi Nasıl Anlaşılır?

Sosyal fobi, diğer adıyla sosyal kaygı bozukluğu, temel sorun yalnızca sessizlik değildir. Çocuk, başkalarının kendisini değerlendireceği sosyal durumlarda belirgin ve sürekli bir korku veya kaygı yaşar. Çocuk sosyal ilişki kurmak istediği halde korkusu nedeniyle geri duruyorsa bu ayrım özellikle değerlendirilir.

Çocuğun İçine Kapanması Ne Zaman Sorun Yaratır?

Her içine kapanık çocukta bir sorun olduğu düşünülmemelidir. Bazı çocuklar doğaları gereği daha sakin, gözlemci ve küçük sosyal çevreleri tercih eden bir yapıya sahip olabilir. Burada önemli olan çocuğun ne kadar sosyal olduğundan çok, içine kapanıklığın onun günlük yaşamını ve duygusal iyilik halini etkileyip etkilemediğidir. 

İçe Kapanık Çocuğu Zorlamak Doğru mu?

Genellikle hayır. İçe kapanık veya sosyal ortamlarda çekingen davranan bir çocuğu “Hadi konuş”, “Git arkadaşlarına katıl” ya da “Neden böyle sessizsin?” şeklinde zorlamak, çocuğun kendisini daha fazla baskı altında hissetmesine neden olabilir. 

İçine Kapanık Çocuk Zamanla Daha Sosyal Olabilir mi?

Evet, birçok çocuk yaş, deneyim ve uygun destekle sosyal ortamlarda kendisini daha rahat ifade etmeyi öğrenebilir. Ancak bu her çocuk için geçerli değildir. Eğer çocuğun sosyal ortamlardan kaçınması yoğun kaygıyla ilişkiliyse veya okul ve arkadaşlık ilişkilerini belirgin şekilde etkiliyorsa profesyonel destek alınmalıdır.