Dissosiyatif Bozukluk Nedir, Belirtileri Nelerdir?

Dissosiyatif bozukluk; kişinin bilinç, bellek, kimlik, duygu, algı, beden farkındalığı ve çevreyle bağlantı kurma süreçlerinde istem dışı kopukluklar yaşadığı ruhsal bozukluklar grubudur. 

Dissosiyasyon, zihnin yoğun stresle başa çıkma yollarından biri olarak ortaya çıkabilir. Ancak belirtilerin tekrarlaması, uzun sürmesi veya kişinin çalışma, eğitim ve sosyal yaşamını etkilemesi durumunda psikiyatri uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir. 

Bilgi ve Randevu Almak İçin Formu Doldurun

Dissosiyatif Bozukluk Nedir?

Dissosiyatif bozukluk; bilinç, bellek, kimlik, duygu ve algı gibi normalde bir bütün hâlinde çalışan zihinsel süreçler arasındaki bağlantının istem dışı olarak kesintiye uğramasıdır. 

Kişi belirli zaman dilimlerini hatırlamayabilir, kendisine dışarıdan bakıyormuş gibi hissedebilir veya çevresini gerçek dışı algılayabilir.

Dissosiyatif belirtiler kısa süreli olabileceği gibi tekrarlayıcı bir seyir de gösterebilir. Belirtilerin günlük yaşamı etkilemesi, zaman kaybına veya belirgin bellek boşluklarına neden olması durumunda klinik değerlendirme önem taşır.

Dissosiyasyon Nedir?

Dissosiyasyon, kişinin düşünceleri, duyguları, anıları, kimliği, bedeni veya çevresiyle bağlantısında geçici ya da tekrarlayıcı kopukluk yaşamasıdır. Yoğun stres sırasında zihnin yaşanan deneyimden uzaklaşmasına yardımcı olan bir başa çıkma mekanizması olarak ortaya çıkabilir.

Kısa süreli dalgınlık veya bir işe yoğunlaşırken zamanın geçtiğini fark etmemek günlük yaşamda görülebilir. Dissosiyatif bozuklukta ise kopukluklar daha belirgindir; kişinin belleğini, kimlik algısını, ilişkilerini veya günlük sorumluluklarını etkileyebilir.

Dissosiyatif Bozukluk Türleri Nelerdir?

Dissosiyatif bozukluklar tek bir klinik tablodan oluşmaz. Belirtilerin ağırlık kazandığı alana göre farklı dissosiyatif bozukluk türleri tanımlanmıştır.

Başlıca dissosiyatif bozukluk türleri şunlardır:

• Dissosiyatif amnezi: Travmatik veya yoğun stres oluşturan olaylarla bağlantılı önemli kişisel bilgilerin hatırlanamamasıdır. Bu durum olağan unutkanlıkla açıklanamayacak düzeyde olabilir.
• Depersonalizasyon-derealizasyon bozukluğu: Kişinin kendisini bedeninden veya duygularından uzaklaşmış gibi hissetmesi ya da çevresini gerçek dışı algılamasıdır.
• Dissosiyatif kimlik bozukluğu: Kimlik algısında belirgin kesintiler, farklı kimlik durumları ve günlük olaylarla ilgili bellek boşluklarıyla karakterizedir.
• Diğer tanımlanmış dissosiyatif bozukluklar: Dissosiyatif belirtilerin bulunduğu ancak belirli bir bozukluğun tüm tanı ölçütlerinin karşılanmadığı durumlardır.

Tanı sınıflandırmaları kullanılan klinik sisteme göre bazı farklılıklar gösterebilir. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak kişinin kendi kendine tanı koyması doğru değildir.

Dissosiyatif Bozukluk Neden Olur?

Dissosiyatif bozukluğun tek bir nedeni bulunmamaktadır. Biyolojik yatkınlık ile psikolojik, gelişimsel ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynayabileceği düşünülmektedir.

Dissosiyatif belirtilerle ilişkili olabilecek durumlar şunlardır:

• Çocukluk döneminde yaşanan yoğun veya tekrarlayıcı travmalar
• Fiziksel, duygusal ya da cinsel istismar
• İhmal ve güvenli bağlanmanın bozulması
• Aile içi şiddete maruz kalma veya tanık olma
• Savaş, afet, kaza veya kayıp gibi sarsıcı olaylar
• Uzun süreli ve baş edilmesi güç stres
• Ciddi hastalıklar veya zorlayıcı tıbbi süreçler
• Travma sonrası stres belirtileri
• Kişinin baş etme kapasitesini aşan ani yaşam olayları

Travma, dissosiyatif bozukluklarda sık değerlendirilen bir etken olmakla birlikte her travma yaşayan kişide bu bozukluk gelişmez. Benzer şekilde dissosiyatif belirtilerin bulunması da kişinin mutlaka geçmişte belirli bir travma yaşadığı anlamına gelmez.

Dissosiyatif Bozukluk ve Travma Arasındaki İlişki Nedir?

Dissosiyasyon, kişinin baş etmekte zorlandığı bir deneyimin düşünsel ve duygusal etkilerinden uzaklaşmasına yardımcı olan bir savunma mekanizması olarak gelişebilir. Özellikle tekrarlayıcı ve uzun süreli travmaların dissosiyatif belirtilerle ilişkili olabileceği bilinmektedir.

Travma sonrasında kişi olayın bazı bölümlerini hatırlamakta zorlanabilir, duygusal uyuşma yaşayabilir veya çevresini gerçek dışı algılayabilir. Bununla birlikte travma öyküsünün niteliği ve etkisi her kişide farklı olduğundan değerlendirme bireysel olarak yapılmalıdır.

Dissosiyatif Bozukluğu Tetikleyen Durumlar Nelerdir?

Dissosiyatif belirtiler bazı kişilerde stres düzeyinin yükseldiği dönemlerde daha belirgin hâle gelebilir. Tetikleyiciler her kişide aynı değildir ve bazen kişi belirtilerin hangi durumla bağlantılı olduğunu hemen fark edemeyebilir.

Dissosiyatif belirtileri tetikleyebilecek durumlar şunlardır:

• Yoğun stres ve kaygı
• Travmatik olayı hatırlatan ortam, ses veya kokular
• Kişiler arası çatışmalar
• Ani kayıp ve yaşam değişiklikleri
• Uyku düzeninin bozulması
• Duygusal baskı altında hissetme
• Kalabalık veya kişiyi zorlayan ortamlar
• Geçmiş deneyimleri çağrıştıran konuşmalar
• Fiziksel veya duygusal yorgunluk

Tetikleyicilerin fark edilmesi, kişinin belirtilerini anlamasına ve terapi sürecinde uygun baş etme yöntemleri geliştirmesine yardımcı olabilir.

Dissosiyatif Bozukluk Belirtileri Nelerdir?

Dissosiyatif bozukluk belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde bellek sorunları öne çıkarken bazılarında kendinden veya çevreden kopma hissi daha belirgin olabilir.

Sık karşılaşılan dissosiyatif bozukluk belirtileri şunlardır:

• Kendisine dışarıdan bakıyormuş gibi hissetme
• Bedenine, düşüncelerine veya duygularına yabancılaşma
• Çevreyi sisli, uzak, cansız ya da gerçek dışı algılama
• Belirli zaman dilimlerini veya kişisel bilgileri hatırlayamama
• Günlük olaylarla ilgili açıklanamayan bellek boşlukları
• Zamanın normalden hızlı veya yavaş geçtiğini hissetme
• Kimlik algısında belirsizlik veya kesintiler yaşama
• Davranışlarının kontrolü kendisinde değilmiş gibi hissetme
• Duygulara erişmekte veya duyguları tanımlamakta zorlanma
• Bazı durumlarda ağrı ya da bedensel duyumları daha az hissetme
• Dikkat toplama ve günlük işleri sürdürmede güçlük yaşama
• Stresli dönemlerde belirtilerin belirginleşmesi

Bu belirtilerden birinin veya birkaçının bulunması tek başına dissosiyatif bozukluk tanısı koydurmaz. Uyku yetersizliği, panik atak, depresyon, travma sonrası stres bozukluğu, nörolojik hastalıklar ve bazı maddelerin etkileri de benzer yakınmalara neden olabilir.

Dissosiyatif Atak Nedir?

Dissosiyatif atak, kişinin belirli bir süre boyunca kendisiyle, çevresiyle, duygularıyla veya anılarıyla bağlantısında belirgin bir kopukluk yaşamasıdır. 

Atak sırasında kişi çevresini gerçek dışı algılayabilir, zamanın akışını takip etmekte zorlanabilir veya yaşananların bazı bölümlerini sonradan hatırlamayabilir.

Dissosiyatif atakların süresi ve görünümü kişiden kişiye değişebilir. Bu ifade tek başına belirli bir tanıyı göstermez; benzer belirtilerin nörolojik ve psikiyatrik nedenleri olabileceğinden uzman değerlendirmesi gerekir.

Dissosiyatif Bozukluğun Evreleri Var mıdır?

Dissosiyatif bozukluklar için tüm hastalarda geçerli standart bir evreleme sistemi bulunmamaktadır. Bu bozukluklar sayısal evrelere ayrılmaz; belirtilerin türü, sıklığı, süresi ve günlük yaşam üzerindeki etkisi değerlendirilir.

Belirtiler bazı kişilerde kısa süreli ve dönemsel olabilirken bazı kişilerde tekrarlayıcı veya uzun süreli seyredebilir. Klinik takipte kişinin stres düzeyi, bellek kesintileri, gerçeklik algısı, kimlik bütünlüğü ve sosyal işlevselliği dikkate alınır.

Dissosiyatif Bozukluk Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?

Dissosiyatif belirtiler kişinin eğitimini, iş yaşamını, ilişkilerini ve günlük sorumluluklarını farklı düzeylerde etkileyebilir. Özellikle bellek boşlukları, odaklanma güçlüğü ve zaman algısındaki değişiklikler günlük planların sürdürülmesini zorlaştırabilir.

Günlük yaşamda karşılaşılabilecek etkiler şunlardır:

• Yapılan konuşmaları veya planları hatırlamakta zorlanma
• İşe ya da derse odaklanamama
• Zamanın nasıl geçtiğini takip edememe
• Kişiler arası ilişkilerde iletişim güçlüğü
• Duyguları tanımakta veya ifade etmekte zorlanma
• Bulunulan ortama yabancılaşma
• Sosyal ortamlardan kaçınma
• Günlük sorumlulukları yerine getirmekte güçlük yaşama

Etkilenme düzeyi her kişide farklıdır. Belirtilerin kişinin işlevselliğini bozması durumunda profesyonel destek alınması önerilir.

Dissosiyatif Bozukluk Nasıl Teşhis Edilir?

Dissosiyatif bozukluk tanısı ayrıntılı psikiyatrik değerlendirme sonucunda konur. Tanıyı tek başına doğrulayan bir kan testi veya görüntüleme yöntemi bulunmamaktadır.

Tanı sürecinde değerlendirilebilecek başlıca noktalar şunlardır:

• Belirtilerin ne zaman başladığı ve ne kadar sürdüğü
• Bellek boşluklarının niteliği
• Depersonalizasyon ve derealizasyon yaşantıları
• Travma ve stres öyküsü
• Günlük yaşamın ne ölçüde etkilendiği
• Eşlik eden kaygı, depresyon veya uyku sorunları
• Mevcut sağlık sorunları ve kullanılan maddeler
• Gerekli görüldüğünde yapılandırılmış klinik ölçekler

Benzer belirtilere yol açabilecek nörolojik hastalıklar, kafa travması, epileptik nöbetler, ciddi uyku bozuklukları ve madde kullanımına bağlı etkilerin ayırt edilmesi gerekebilir. Uzman, kişinin öyküsüne göre fizik muayene, nörolojik değerlendirme veya ek tetkik isteyebilir.

Dissosiyatif Bozukluk ile Psikoz Arasındaki Fark Nedir?

Dissosiyatif bozukluk ile psikotik bozukluklar birbirinden farklı klinik durumlardır. Dissosiyasyonda bellek, kimlik, benlik algısı ve çevreyle kurulan bağlantıda kopukluk yaşanırken psikozda gerçeği değerlendirme, düşünce ve algı süreçleri farklı biçimde etkilenebilir.

Özellikle depersonalizasyon veya derealizasyon yaşayan kişi, hissettiği gerçek dışılığın kendi algısıyla ilgili olduğunu çoğunlukla fark eder. Ancak belirtiler her zaman kolay ayırt edilemeyebileceğinden kesin değerlendirme psikiyatri uzmanı tarafından yapılmalıdır.

Dissosiyatif Bozukluk Hangi Hastalıklarla Karışabilir?

Dissosiyatif belirtiler farklı psikiyatrik ve nörolojik durumlarda da ortaya çıkabilir. Ayırıcı tanı yapılması, doğru tedavi yaklaşımının belirlenmesi açısından önemlidir.

Dissosiyatif bozukluklarla benzer belirtiler gösterebilecek durumlar şunlardır:

Belirtilerin başlangıç biçimi, süresi, tetikleyicileri ve kişinin gerçekliği değerlendirme kapasitesi ayırıcı tanıda önemlidir.

Dissosiyatif Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir?

Dissosiyatif bozukluk tedavisinin temelini psikoterapi oluşturur. Tedavide kişinin güven duygusunun güçlendirilmesi, dissosiyatif yaşantılarını tanıması, duygu düzenleme becerileri kazanması ve günlük işlevselliğinin desteklenmesi amaçlanır.

Tedavi sürecinde uygulanabilecek yaklaşımlar şunlardır:

• Bireysel psikoterapi
• Travma konusunda deneyimli uzman desteği
• Duygu düzenleme ve stresle baş etme çalışmaları
• Topraklama ve anda kalma teknikleri
• Bellek ve kimlik bütünlüğünü destekleyen çalışmalar
• Uygun hastalarda travma odaklı terapi yöntemleri
• Aile veya yakın çevrenin bilgilendirilmesi
• Eşlik eden ruhsal sorunların değerlendirilmesi

Travmatik yaşantıların ayrıntılı şekilde ele alınmasına her zaman tedavinin başlangıcında geçilmez. Öncelikle kişinin kendisini güvende hissetmesi, belirtilerini tanıması ve baş etme becerilerini geliştirmesi hedeflenebilir.

Dissosiyasyonu doğrudan ortadan kaldıran tek bir ilaç tedavisi bulunmamaktadır. Bununla birlikte eşlik eden kaygı, depresyon veya uyku sorunları için psikiyatri uzmanı tarafından ayrıca tedavi planlanabilir.

Dissosiyatif Bozukluk Yaşayan Kişiye Nasıl Yaklaşılmalıdır?

Dissosiyatif belirtiler yaşayan kişiye sakin, yargılamayan ve güven veren bir tutumla yaklaşılmalıdır. Kişinin anlattığı deneyimler küçümsenmemeli veya hatırlayamadığı konular için baskı yapılmamalıdır.

Yaklaşım sırasında dikkat edilebilecek noktalar şunlardır:

• Sakin ve anlaşılır cümleler kurmak
• Kişinin bulunduğu ortamı fark etmesine yardımcı olmak
• Deneyimlerini yargılamadan dinlemek
• Hatırlaması için baskı yapmamak
• Belirtileri “dikkat çekme” davranışı olarak değerlendirmemek
• Günlük düzenini korumasına destek olmak
• Profesyonel yardım alması konusunda teşvik etmek
• Tedavi sürecine saygılı ve sabırlı yaklaşmak

Yakınların görevi tanı koymak veya terapi uygulamak değildir. En uygun yaklaşım, kişinin uzman desteğine ulaşmasını kolaylaştırmak ve tedavi sürecinde destekleyici olmaktır.

Dissosiyatif Bozukluk Kimlerde Görülür?

Dissosiyatif bozukluklar farklı yaş ve toplumsal gruplardaki kişilerde görülebilir. Belirtilerin biçimi yaşa, gelişim dönemine, yaşanan stresin niteliğine ve kişinin baş etme mekanizmalarına göre değişebilir.

Yoğun veya tekrarlayıcı travmaya maruz kalanlar, çocukluk döneminde ihmal ya da istismar yaşayanlar ve uzun süreli stres altında bulunan kişilerde dissosiyatif belirtiler daha sık değerlendirilebilir. Bununla birlikte risk faktörüne sahip olmak, mutlaka dissosiyatif bozukluk gelişeceği anlamına gelmez.

Dissosiyatif Bozukluk Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dissosiyatif Bozukluk ile Dalgınlık Aynı Şey midir?

Hayır. Dalgınlık kısa süreli bir dikkat kaymasıdır; dissosiyatif bozuklukta bellek, kimlik, algı veya benlik bütünlüğünde daha belirgin kopukluklar bulunabilir.

Dissosiyatif Bozukluk Şizofreni midir?

Hayır. Dissosiyatif bozukluklar ile şizofreni farklı tanı gruplarıdır. Benzer görünen bazı belirtilerin ayırt edilmesi için psikiyatri değerlendirmesi gerekir.

Dissosiyatif Atak Ne Kadar Sürer?

Dissosiyatif atağın süresi kişiye ve belirtilerin niteliğine göre değişebilir. Ataklar kısa süreli olabileceği gibi daha uzun da sürebilir; tekrarlayan durumlarda uzman değerlendirmesi gerekir.

Dissosiyatif Bozukluk Unutkanlık Yapar mı?

Evet, bazı dissosiyatif bozukluklarda belirli olaylara veya kişisel bilgilere ilişkin bellek boşlukları görülebilir. Ancak her unutkanlık dissosiyatif kökenli değildir.

Dissosiyatif Bozukluk Kendiliğinden Geçer mi?

Bazı kısa süreli belirtiler stres azaldığında gerileyebilir. Tekrarlayan, uzun süren veya günlük yaşamı etkileyen belirtilerin uzman tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Dissosiyatif Bozukluk Tedavi Edilebilir mi?

Dissosiyatif bozukluk belirtileri uygun psikoterapi ve düzenli uzman takibiyle yönetilebilir. Tedavinin süresi ve yöntemi kişinin belirtilerine göre değişir.

Dissosiyatif Bozukluk Tekrarlar mı?

Dissosiyatif belirtiler yoğun stres veya travmayı hatırlatan durumlarla yeniden ortaya çıkabilir. Tetikleyicilerin fark edilmesi ve terapi sürecinde baş etme becerilerinin geliştirilmesi tekrarlayan belirtilerin yönetilmesine yardımcı olabilir.

Dissosiyatif Bozukluk Çocuklarda Görülür mü?

Evet, çocuk ve ergenlerde de dissosiyatif belirtiler görülebilir. Bu yaş grubundaki belirtiler farklı biçimlerde ortaya çıkabileceğinden çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi önemlidir.

Dissosiyatif Bozukluk Tanısı İçin Test Var mıdır?

Tanıyı tek başına koyan bir laboratuvar testi bulunmamaktadır. Psikiyatrik görüşme, klinik ölçekler ve gerekli durumlarda diğer hastalıkları dışlamaya yönelik incelemeler kullanılabilir.

Dissosiyatif Bozukluk İçin Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Bellek boşlukları, kendine veya çevreye yabancılaşma ve zaman kaybı hissi tekrarlıyorsa ya da günlük yaşamı etkiliyorsa psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır.